Không có một con số tuổi chung cho mọi trẻ; nhiều gia đình bắt đầu cân nhắc để con ở nhà một mình thời gian ngắn từ khoảng mười tuổi trở lên, khi bé đã tự làm được những việc cơ bản, biết gọi bố mẹ và số khẩn cấp, và cảm thấy thoải mái chứ không sợ. Trẻ nhỏ hơn không nên ở nhà một mình, và không bé nào nên một mình trông em nhỏ.
Câu hỏi đúng không phải là "con bao nhiêu tuổi" mà là "con đã làm được những gì, và nhà đã sẵn sàng chưa". Bài này đưa bảng dấu hiệu sẵn sàng, danh sách kiểm nhà trước khi bố mẹ ra ngoài, quy ước trong lúc bé ở nhà, kế hoạch lần tập đầu, và những gì bé cần biết khi có sự cố như mất điện, có khói, bị đứt tay.
Vì sao tuổi không phải là thước đo duy nhất
Mỗi bé chín muồi một kiểu. Có bé mười tuổi đã tự nấu mì, tự đi học về, bình tĩnh khi mất điện. Có bé mười hai tuổi vẫn sợ ở một mình lúc trời tối. Ép bé ở một mình khi bé còn sợ thường dẫn tới việc bé gọi điện liên tục, hoặc ngược lại, sang nhà bạn mà không báo.
Nhà mỗi nơi nguy một kiểu. Căn hộ có bảo vệ, thang máy và hàng xóm sát vách khác với nhà ống mặt đường có cửa cuốn, hay nhà vườn có ao, giếng. Bé đủ sẵn sàng ở căn hộ chưa chắc đã đủ sẵn sàng ở nhà có ao sau vườn.
Thời gian và giờ trong ngày khác nhau. Ở một mình ba mươi phút buổi chiều khác với ba tiếng buổi tối hay qua đêm. Lần đầu nên ngắn, ban ngày, khi bố mẹ ở gần.
Tính cách của bé. Bé hay quên, hay mải chơi quên giờ, hay bốc đồng thử cái mới thường cần thêm thời gian, dù đã đủ tuổi. Bé cẩn thận, hay hỏi lại, biết nói "con không chắc" thường sẵn sàng sớm hơn. Bố mẹ hiểu con nhất, nên tin vào quan sát hằng ngày của mình hơn là so với con nhà khác.
Có em nhỏ hay không. Một bé tự lo cho mình là một chuyện, trông thêm em nhỏ là chuyện khác hẳn. Trẻ chưa đủ lớn để chịu trách nhiệm cho an toàn của một đứa trẻ khác, nhất là quanh nước, bếp và cầu thang.
Bé đã sẵn sàng chưa: kiểm cùng bé
Ngồi cùng bé đi qua từng dòng. Không biến thành bài kiểm tra; mục nào chưa được thì tập thêm, không vội.
| Bé làm được gì | Kiểm bằng cách | Chưa được thì |
|---|---|---|
| Gọi bố mẹ và nói rõ chuyện đang xảy ra | Nhờ bé gọi khi bố mẹ ở phòng khác, kể một chuyện giả định | Tập thêm vài tuần, dán số bố mẹ cạnh điện thoại |
| Biết 113, 114, 115 dùng khi nào, nói được địa chỉ nhà | Hỏi bé ba tình huống: có khói, ông ngất, có người phá cửa | Tập câu nói mẫu, dán địa chỉ ở chỗ cố định |
| Không mở cửa cho người lạ, trả lời được câu mẫu | Đóng vai người gõ cửa | Tập đóng vai lại |
| Tự làm bữa nhẹ không cần bếp lửa | Bé tự lấy đồ ăn, rót nước, dùng đồ ăn sẵn | Chuẩn bị sẵn đồ ăn nguội, chưa cho bé dùng bếp khi ở một mình |
| Biết làm gì khi mất điện | Tắt điện cả nhà một lúc ban ngày, xem bé xử lý ra sao | Chỉ chỗ để đèn pin, dặn không dùng nến |
| Biết lối ra khi có khói | Đi cùng bé từ phòng bé ra cửa, mở thử các chốt | Tập vài lần, để chìa ở chỗ cố định bé lấy được |
| Bé thấy thoải mái, không sợ | Hỏi thẳng: "Con thấy thế nào nếu ở nhà một mình nửa tiếng?" | Chờ thêm, không ép |
Tuổi tối thiểu cho trẻ ở nhà một mình có thể được quy định khác nhau ở nhiều nơi; ở đây chỉ bàn chuyện sẵn sàng và an toàn trong nhà. Nếu bé còn nhỏ và bố mẹ bắt buộc phải đi, nhờ một người lớn tin cậy ở cùng.
Danh sách kiểm nhà trước khi bố mẹ ra ngoài
Làm cùng bé trong vài lần đầu để bé hiểu vì sao, sau đó bé có thể nhắc ngược lại bố mẹ.
| Kiểm gì | Làm thế nào | Vì sao |
|---|---|---|
| Bếp | Tắt bếp, khoá van gas, rút phích ấm siêu tốc, nồi chiên, lò vi sóng nếu không cần | Bé không cần dùng lửa và nhiệt khi ở một mình |
| Bình nóng lạnh | Tắt nếu bé không tắm trong lúc ở nhà một mình | Tránh nước quá nóng, tránh bé đụng vào công tắc ở chỗ ướt |
| Bàn là, máy sấy, máy sưởi | Rút phích, cất đi | Đồ sinh nhiệt không ai trông dễ thành nguồn cháy |
| Cửa chính, cửa ban công, cửa sổ | Chốt cửa ban công, cửa sổ tầng cao; cửa chính khoá nhưng bé mở được từ trong khi cần thoát ra | Vừa chặn người ngoài vừa không chặn lối thoát của bé |
| Thuốc, rượu, hoá chất, dao sắc | Cất vào chỗ có khoá | Bé lớn vẫn có thể tò mò, bạn bè sang chơi lại càng tò mò |
| Đồ ăn, nước uống | Để sẵn đồ ăn không cần nấu | Bé không phải dùng bếp |
| Điện thoại | Pin đầy, số bố mẹ, hàng xóm, 113, 114, 115 dễ gọi | Bé liên lạc được ngay khi cần |
| Bể, lu, ao, hồ cá | Nắp đậy, cửa ra vườn khoá | Bé không ra khu có nước khi không có người lớn |
Khi ra khỏi nhà, nói rõ giờ về. Về muộn hơn thì gọi báo bé trước, đừng để bé chờ trong lo lắng.
Quy ước trong lúc bé ở nhà một mình
Ít quy ước nhưng rõ ràng, viết ra một tờ để ở bàn học:
- Không mở cửa cho ai, kể cả người quen, trừ khi bố mẹ đã gọi báo trước.
- Không cho bạn sang chơi khi không có người lớn ở nhà.
- Không nấu bằng bếp, không dùng bàn là, không đốt hương, nến.
- Không ra ban công, sân thượng, không ra ao, giếng, bể nước sau nhà.
- Không tắm bồn; nếu cần tắm thì tắm vòi sen, nước vừa phải.
- Gọi hoặc nhắn bố mẹ khi về tới nhà và khi có bất cứ điều gì lạ.
- Không nói trên mạng xã hội, trong trò chơi trực tuyến là mình đang ở nhà một mình.
Quy ước đặt cho lần đầu thì chặt, sau đó nới dần khi bé đã làm tốt nhiều lần. Nới quy ước là một cách ghi nhận bé, và bé sẽ trân trọng nó hơn là được khen suông.
Khi có sự cố lúc bé ở nhà một mình
Dạy bé vài tình huống hay gặp, theo thứ tự việc cần làm:
- Có khói hoặc mùi khét: ra khỏi nhà ngay, không quay lại lấy đồ, không đi thang máy; sang hàng xóm hoặc xuống bảo vệ, gọi 114, rồi gọi bố mẹ.
- Ngửi thấy mùi gas: không bật, tắt công tắc điện nào, không dùng điện thoại trong nhà; mở cửa, đi ra ngoài rồi mới gọi bố mẹ và đơn vị cung cấp gas.
- Mất điện: dùng đèn pin để sẵn, không đốt nến, không tự mở tủ điện; nhắn bố mẹ.
- Bị đứt tay, va đập: rửa sạch vết thương nhỏ, ấn khăn sạch cầm máu; chảy máu nhiều hoặc thấy chóng mặt thì gọi bố mẹ, gọi 115.
- Có người lạ cố vào nhà: vào phòng có khoá, gọi 113, rồi gọi bố mẹ.
- Bé thấy sợ, buồn mà không có chuyện gì: gọi bố mẹ nói chuyện cũng là được phép, không phải làm phiền.
Phần sơ cứu vết thương với bé lớn chỉ nên dừng ở mức rửa sạch và ấn cầm máu. Bố mẹ có thể cho bé từ mười hai tuổi tham gia một lớp sơ cứu cơ bản dành cho thiếu niên nếu nơi mình ở có tổ chức.
Lần đầu tiên: bắt đầu ngắn và nói chuyện sau đó
Lần đầu nên chỉ mười lăm đến ba mươi phút, ban ngày, khi bố mẹ đi tới chỗ gần như xuống chợ đầu ngõ hay đón anh chị. Trước khi đi, cùng bé đọc lại quy ước, kiểm nhà theo danh sách, và hẹn giờ gọi. Bố mẹ đi đúng như đã nói và về đúng giờ đã hẹn, vì cảm giác tin được người lớn là nền cho mọi lần sau.
Khi về, hỏi bé con đã làm gì, có gì khó, có lúc nào thấy sợ không. Lắng nghe trước khi nhận xét. Nếu bé lỡ quên một quy ước, cùng bé nghĩ vì sao, không mắng. Tăng dần thời gian qua từng tuần khi bé sẵn sàng. Mỗi lần đổi điều kiện, như lần đầu ở nhà buổi tối hay lần đầu có em ở cùng, coi như bắt đầu lại từ bước ngắn.
Cũng nên để ý những thay đổi nhỏ ở bé sau vài tuần: bé có còn giữ quy ước khi đã quen, có bắt đầu cho bạn sang chơi, có thức khuya chơi điện thoại. Không phải để bắt lỗi, mà để biết lúc nào cần nói chuyện lại.
Người hỗ trợ ở gần: hàng xóm, bảo vệ, người thân
Bé ở nhà một mình yên tâm hơn nhiều khi biết có một người lớn ở gần để chạy sang. Chọn một hai nhà hàng xóm tin cậy, nói với họ những khung giờ bé thường ở nhà một mình, và xin phép để bé sang gõ cửa khi cần. Đưa bé sang chào để bé biết mặt, biết đường đi, biết bấm chuông nhà nào.
Ở chung cư, bảo vệ và lễ tân toà nhà là chỗ dựa gần nhất. Bé biết số điện thoại của phòng bảo vệ, biết xuống sảnh bằng thang bộ khi có khói. Ở nông thôn, nhà bà con cùng xóm thường là người hỗ trợ tự nhiên, nhưng vẫn nên nói rõ với họ chứ đừng mặc định ai cũng biết bé đang ở nhà một mình.
Một người thân ở xa nhưng luôn nghe máy, như ông bà hay cô dì, có thể là số thứ ba bé gọi khi không liên lạc được bố mẹ. Ghi các số này theo thứ tự trên tờ quy ước, để bé không phải nghĩ nên gọi ai trước.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì có thể để trẻ ở nhà một mình?
Không có một tuổi chung cho mọi trẻ. Nhiều gia đình bắt đầu với thời gian ngắn từ khoảng mười tuổi, khi bé đã tự làm được việc cơ bản, biết gọi bố mẹ, số khẩn cấp và không sợ ở một mình.
Có nên để con lớn ở nhà trông em nhỏ không?
Không nên để trẻ chưa thành niên một mình chịu trách nhiệm cho em nhỏ, nhất là em dưới năm tuổi. Trông trẻ nhỏ quanh nước, bếp, cầu thang cần một người lớn.
Bé ở nhà một mình có được dùng bếp không?
Lúc đầu không nên. Chuẩn bị sẵn đồ ăn không cần nấu. Khi bé lớn hơn và đã nấu thành thạo nhiều lần lúc có người lớn ở nhà, mới cân nhắc nới dần.
Có nên lắp camera để theo dõi con khi ở nhà một mình?
Đó là lựa chọn riêng của mỗi nhà. Camera không thay được việc bé biết tự xử lý tình huống, và nên nói rõ với bé nếu có camera để bé không thấy bị theo dõi lén.
Bé gọi điện liên tục khi ở nhà một mình thì sao?
Đó thường là dấu hiệu bé còn lo lắng. Rút ngắn thời gian ở một mình, hẹn giờ gọi cố định, và hỏi bé điều gì làm bé không yên tâm để xử lý đúng chỗ đó.
Ngửi thấy mùi gas khi ở nhà một mình, bé phải làm gì?
Không bật tắt công tắc, không gọi điện trong nhà, mở cửa rồi ra ngoài. Ra tới chỗ an toàn mới gọi bố mẹ và đơn vị cung cấp gas. Có lửa hoặc tiếng nổ thì gọi 114.