Trẻ tập đi an toàn nhất trong một căn nhà mà mọi thứ bé vịn vào đều đứng vững, không thứ gì bé kéo xuống được rơi trúng người, và các góc bé hay va đầu đã được làm tròn hoặc che lại. Vùng cần kiểm là dải cao từ khoảng 50 đến 90 phân, đúng tầm tay và tầm đầu của bé lúc đứng.
Giai đoạn chập chững thường bắt đầu quanh một tuổi và kéo dài vài tháng tới khi bé đi vững. Ngã là chuyện bình thường của việc tập đi; điều cần tránh là ngã vào chỗ có cạnh sắc, có đồ đổ theo, hoặc có nước nóng. Bài này giải thích vì sao bé hay gặp chuyện ở đúng dải độ cao đó, đưa bảng kiểm theo từng món đồ, tách việc tự làm với việc cần thợ, và nói phút đầu cần làm gì khi bé ngã đập đầu hay kéo đổ đồ nóng.
Vì sao tuổi tập đi gặp chuyện ở tầm vịn
Bé dùng đồ đạc làm tay vịn. Bé chưa giữ thăng bằng tốt nên bám vào bất cứ thứ gì gần nhất: cạnh tủ, cánh tủ đang mở, ngăn kéo, chân quạt cây, giá phơi đồ. Nếu thứ đó không đứng vững, khi bé dồn sức kéo, nó đổ về phía bé.
Ngăn kéo mở thành bậc thang. Bé mới đứng được vài tuần đã biết kéo ngăn kéo dưới cùng ra rồi đặt chân lên. Tủ quần áo, tủ giày, kệ tivi chưa neo vào tường có thể lật vì trọng lượng dồn hết về phía trước.
Đầu bé ở đúng tầm góc bàn. Mặt bàn trà, bàn ăn, kệ tivi thường cao khoảng ngang trán bé. Khi bé loạng choạng ngã về phía trước, chỗ va đầu tiên là góc bàn. Mặt kính và góc vuông sắc là thứ cần để ý nhất.
Bé thấy được mặt bàn và muốn thứ ở trên đó. Ở tuổi này, bé đã nhìn thấy cốc nước, bình trà, bát cháo nóng đặt gần mép bàn. Bé với tay hoặc kéo khăn trải bàn để lấy, và thứ nóng đổ xuống ngay mặt, ngực bé.
Bảng kiểm theo từng món đồ ở tầm vịn
Cách làm: đứng hoặc quỳ cho mắt ngang tầm khoảng 80 phân, đi một vòng nhà, lấy tay đẩy thử từng món như cách bé sẽ bám vào.
| Kiểm gì | Thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Tủ quần áo, tủ giày, kệ sách, kệ tivi | Kéo nhẹ mép trên về phía mình, kéo ngăn kéo dưới cùng ra rồi ấn nhẹ | Neo vào tường bằng dây hoặc ke chống lật, xếp đồ nặng xuống ngăn dưới |
| Tivi đặt trên kệ | Đẩy nhẹ mép tivi xem có lắc, có trượt | Cố định tivi vào kệ hoặc vào tường, dời ra xa mép kệ |
| Góc bàn trà, bàn ăn, kệ thấp | Lấy tay sờ góc ở tầm trán bé, xem có vuông sắc, có mặt kính | Dán miếng bọc góc mềm, hoặc cất bàn kính thấp trong vài tháng |
| Khăn trải bàn, khăn phủ kệ | Xem mép khăn có buông xuống tầm tay bé | Bỏ khăn, dùng tấm lót nhỏ không thò ra mép |
| Đồ nóng trên bàn | Nhìn từ tầm mắt bé xem thấy được gì trên mặt bàn | Đặt ấm, phích, cốc nóng vào giữa bàn, xa mép ít nhất một sải tay bé |
| Quạt cây, đèn sàn, giá phơi | Đẩy nhẹ thân quạt, chân đèn ở tầm bé vịn | Dời sát góc tường phía sau đồ nặng, hoặc dùng quạt treo tường trong thời gian này |
| Cửa phòng, cửa tủ | Đóng thử cửa khi để tay ở khe bản lề | Gắn miếng chặn cửa để cửa không đóng sập, đóng chốt tủ |
| Sàn trơn | Đi tất trên sàn gạch, xem có trượt; sàn ướt sau khi lau | Cho bé đi chân đất hoặc tất có đế chống trượt, lau khô sàn khi bé ở đó |
Neo tủ là việc làm một lần mà giữ được nhiều năm. Kể cả khi bé đã lớn, trẻ ba bốn tuổi trèo tủ còn nặng hơn và nguy hơn trẻ một tuổi.
Tự làm được và việc nên nhờ thợ
Phần lớn việc ở giai đoạn này là dời, cất, neo và dán, người trong nhà làm được trong một buổi cuối tuần:
- Tự làm được: dán bọc góc, bỏ khăn trải bàn, dời đồ nặng xuống ngăn dưới, gắn chặn cửa, đặt ấm phích vào giữa bàn, cho bé đi chân đất, dời quạt cây vào góc.
- Tự làm được nếu tường cho phép: neo tủ kệ bằng dây chống lật với tường gạch đặc, dùng đúng vít và nở đi kèm.
- Nên nhờ thợ: neo tủ vào tường thạch cao, tường mỏng, tường có đường điện nước chạy ngầm mà bạn không biết vị trí; treo tivi lên tường; sửa cửa xệ đóng sập.
- Gọi thợ điện: khi muốn dời ổ cắm thấp lên cao hơn, hoặc đèn sàn, quạt có dây bị tróc vỏ. Người ở chỉ rút phích, ngưng dùng và gọi thợ.
Khi khoan tường để neo tủ, hỏi người xây nhà hoặc xem bản vẽ nếu có, tránh khoan trúng đường ống, đường điện đi ngầm. Không chắc thì để thợ làm.
Khi bé ngã đập đầu hoặc kéo đổ đồ nóng
Bé tập đi ngã nhiều lần mỗi ngày, phần lớn chỉ là ngồi bệt xuống. Những dấu hiệu dưới đây mới là lúc cần để ý kỹ.
- Bé ngã đập đầu, khóc ngay rồi nín, chơi lại bình thường: thường là va nhẹ. Bế bé dỗ, theo dõi trong những giờ sau xem bé có khác thường không.
- Dấu hiệu cần gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay: bé ngất dù chỉ một lúc, nôn nhiều lần, lơ mơ khó đánh thức, co giật, chảy máu hoặc dịch trong từ tai mũi, khóc thét không dỗ được, một tay chân yếu đi.
- Bé bị đổ nước nóng lên người: đưa bé ra khỏi chỗ nóng, cởi phần quần áo thấm nước nóng nếu không dính vào da, xả nước mát sạch lên vùng bỏng.
- Không bôi gì lên vết bỏng: kem đánh răng, nước mắm, mỡ trăn, dầu ăn, lòng trắng trứng đều là cách làm sai, không chườm đá trực tiếp. Che nhẹ bằng vải sạch và đưa bé đi khám, gọi 115 nếu vùng bỏng rộng hoặc ở mặt, cổ, bộ phận sinh dục.
- Tủ đổ đè lên bé: nhấc vật ra nếu nhấc được an toàn, không lay lắc bé, gọi 115 khi bé đau nhiều, khó thở, lơ mơ.
Các bước trên là định hướng ban đầu. Cách đánh giá chấn thương đầu và xử trí bỏng ở trẻ nhỏ được dạy rõ hơn trong các lớp sơ cứu có thực hành; nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi, một buổi học là khoản thời gian rất đáng bỏ ra.
Dạy bé từ tuổi chập chững
Bé một tuổi chưa hiểu luật, nhưng bắt đầu hiểu giọng nói và cử chỉ lặp lại. Khi bé với tới cốc trà, người lớn nói một từ ngắn, giọng đều: "Nóng. Không chạm." rồi đưa tay bé ra xa và đưa bé một món khác để cầm. Lặp lại đúng một từ ở mọi chỗ nóng giúp bé dần ghép từ đó với cảm giác cần tránh.
Không nên để bé "thử chạm cho biết nóng". Da trẻ mỏng, thứ người lớn thấy ấm có thể làm bé bỏng. Tương tự, không la hét hay đánh vào tay bé; bé sẽ sợ người lớn chứ không hiểu vì sao đồ vật đó nguy.
Khi bé ngã nhẹ, người lớn bình tĩnh nói "Ngã rồi, đứng lên nào" thay vì hốt hoảng. Bé học cách phản ứng với cú ngã từ nét mặt của người lớn. Nhà có ông bà trông cháu, nhắc nhẹ rằng cho bé tự đứng dậy sau cú ngã nhẹ cũng giúp bé tập thăng bằng tốt hơn.
Ai giữ việc gì để nhà luôn ở trạng thái an toàn
Những thứ đã neo, đã dán thì ít khi phải nhắc lại. Thứ hay quay về chỗ cũ là đồ dùng hằng ngày: khăn trải bàn ai đó lại trải ra khi có khách, phích nước đặt lại mép bàn, ngăn kéo để mở. Nên giao cho một người lớn trong nhà phụ trách một vòng kiểm nhanh mỗi tối, cùng lúc với việc dọn đồ chơi.
Khi bé biết thêm một kỹ năng, như leo lên ghế sofa hay bước được vài bước không vịn, đó là tín hiệu để kiểm lại cả dải độ cao vừa mở ra. Bé đi vững rồi thì tiếp theo là biết kéo ghế, và lúc đó mặt bếp, bậu cửa sổ sẽ vào tầm với.
Một mẹo nhỏ giúp cả nhà nhớ: dán băng giấy màu ở khoảng 90 phân trên khung cửa bếp trong vài tuần đầu, để mọi người quen nhìn mặt bàn từ độ cao đó. Khi thói quen đặt đồ nóng vào giữa bàn đã thành tự nhiên thì gỡ ra.
Nhà ống, căn hộ và nhà quê: chỗ hay sót ở tuổi chập chững
Nhà ống thường có phòng khách liền bếp ở tầng trệt, bàn ăn sát lối đi. Bé tập đi men theo tường sẽ vịn qua tủ giày, kệ để mũ bảo hiểm, rồi tới chân bàn ăn. Dọc đường vịn đó cần kiểm từng món một, vì bé không đi ngang giữa phòng mà đi sát mép. Chân cầu thang là đích đến bé rất thích, cổng chặn phải luôn đóng.
Căn hộ chung cư có nhiều đồ nội thất dạng lắp ráp, nhẹ và cao, dễ lật hơn đồ gỗ đặc. Tủ giày cạnh cửa ra vào, kệ trang trí nhiều tầng, tủ quần áo ba cánh là ba món nên neo trước tiên. Cửa kính lùa ra ban công cũng là chỗ bé vịn để đứng; khi cửa đang mở, bé có thể bước qua ray ra ngoài.
Nhà ở quê thường rộng, có hiên, sân gạch, bậc thềm cao và đồ đạc như phản gỗ, chõng tre, lu nước. Bậc thềm là chỗ bé tập đi hay ngã nhất, nên chắn bằng thanh gỗ hoặc cổng gấp khi bé chơi trên hiên. Lu nước, chậu giặt ngoài sân phải có nắp hoặc đổ hết, vì bé đã đi được tới đó mà người lớn ngồi trong nhà không nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Có cần neo cả tủ thấp chỉ cao ngang ngực người lớn không?
Có, tủ thấp vẫn có thể lật khi bé kéo hết ngăn kéo ra và đứng lên. Tủ càng nhẹ, càng hẹp chiều sâu thì càng dễ lật, nên neo cả tủ thấp lẫn tủ cao.
Xe tập đi có giúp bé an toàn hơn không?
Nhiều hướng dẫn nhi khoa khuyên không dùng xe tập đi có bánh, vì bé di chuyển nhanh hơn khả năng kiểm soát, dễ lăn tới mép cầu thang hoặc với tới đồ nóng ở cao hơn bình thường. Nếu đang dùng, tuyệt đối không để gần cầu thang và bếp.
Bé hay ngã đập đầu vào góc bàn, có cần mua bàn mới?
Không cần. Miếng bọc góc mềm dán chắc là đủ cho giai đoạn này. Nếu bàn là mặt kính thấp, có thể tạm cất đi hoặc phủ kín cạnh vài tháng tới khi bé đi vững.
Nên cho bé tập đi bằng giày hay chân đất trong nhà?
Trong nhà, chân đất hoặc tất có đế chống trượt thường giúp bé cảm nhận mặt sàn và giữ thăng bằng tốt hơn. Sàn gạch vừa lau còn ướt thì chờ khô hẳn rồi mới cho bé đi.
Khi nào bé ngã đập đầu thì phải đi viện?
Khi bé ngất, nôn nhiều lần, lơ mơ, co giật, chảy máu hay dịch từ tai mũi, hoặc thay đổi hành vi rõ rệt. Những lúc đó gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu ngay, không chờ theo dõi thêm ở nhà.
Ông bà trông cháu có cần biết các điều này không?
Rất cần, vì nhiều giờ trong ngày bé ở cạnh ông bà. Cách dễ nhất là cùng ông bà đi một vòng nhà, chỉ những chỗ đã neo, đã dán và lý do, thay vì đưa danh sách để đọc.