Khi bé ba, bốn tuổi đã tự mở được cửa, vặn được núm và mở được nắp, những thứ trước đây chỉ cần để cao thì nay phải có khoá thật, và cửa nào dẫn ra đường, ra nước, ra ban công đều cần thêm một chốt cao ngoài tầm bé. Cùng lúc, cửa trong nhà phải được sửa sao cho bé không tự khoá mình kẹt bên trong.
Đây là tuổi bé muốn tự làm mọi việc: tự đi vệ sinh, tự lấy nước, tự mở cửa đón bố. Đó là điều đáng mừng, và nhà cần theo kịp. Bài này kiểm từng loại cửa, khoá, núm và nắp hay gặp trong nhà Việt, việc nào bố mẹ tự làm, việc nào cần thợ, phút đầu khi bé đi lạc ra ngoài hoặc tự khoá mình trong phòng, và những câu quy tắc nên dạy bé ở tuổi này.
Vì sao tuổi này cửa và núm trở thành chuyện chính
Bàn tay bé đã đủ khéo. Bé ba tuổi xoay được tay nắm tròn, gạt được tay nắm cửa dạng đòn bẩy, kéo được chốt trượt ngang tầm, và bấm được nút khoá ở tay nắm cửa nhà tắm. Nhiều bé bốn tuổi đã mở được nắp vặn của chai nước rửa chén, dù nắp đó có nút bấm chống trẻ em, vì nắp chống trẻ em chỉ làm chậm chứ không chặn hẳn.
Bé bắt chước người lớn rất chính xác. Bé nhìn bố mẹ vặn núm bếp, mở cửa cuốn bằng điều khiển, đẩy chốt cửa sắt mỗi ngày. Một hôm bé tự làm lại y như vậy. Những thao tác người lớn làm trước mặt bé là những thao tác bé sẽ thử đầu tiên.
Bé chưa hiểu hết hậu quả. Bé biết cửa mở ra là ra được ngoài, nhưng chưa hình dung được xe máy chạy trong hẻm, ao sau nhà hay cầu thang bộ chung cư. Khi tự khoá cửa nhà tắm, bé không biết rằng mình chưa tự mở lại được, và sự hoảng hốt sau đó dễ dẫn tới trèo lên bồn hay vặn vòi nước nóng.
Người lớn vô tình mở đường. Cửa nhà ống hay để mở buổi sáng cho thoáng, cổng chung cư có người ra vào, cửa ra sân sau mở để phơi đồ. Những lúc bận rộn như sáng đi làm, chiều nấu cơm, có khách tới chơi là lúc bé lặng lẽ đi ra mà không ai để ý.
Bảng kiểm từng loại cửa, khoá, núm và nắp
Thử mỗi thứ bằng một tay, thao tác như bé ba tuổi sẽ làm. Thứ nào bạn làm được bằng một tay trong vài giây ở tầm thấp, bé cũng sẽ làm được.
| Kiểm gì | Thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Cửa chính, cổng ra đường, cửa ra sân | Ở tầm bé đứng, mở được bằng tay nắm hay chốt thấp không | Thêm một chốt phụ ở cao ngoài tầm với, giữ thói quen cài mỗi khi đi qua |
| Cửa ra ban công, sân thượng | Cửa lùa có khoá ở tầm thấp không, có tự trượt mở được không | Chốt phụ đặt cao trên khung cửa lùa, luôn chốt khi bé ở trong phòng |
| Cửa nhà tắm, phòng ngủ có nút khoá trong | Bấm khoá từ trong, xem người lớn mở từ ngoài nhanh được không | Tháo hoặc vô hiệu nút khoá trong, hoặc để chìa mở khẩn cấp ở chỗ cố định ai cũng biết |
| Núm bếp gas | Bé vặn được ở mặt trước bếp không, van bình gas có đang mở thường trực | Khoá van sau mỗi lần nấu, nắp chụp núm bếp nếu bếp cho phép |
| Bếp từ, lò vi sóng, ấm siêu tốc | Có nút khoá trẻ em không, đặt ở tầm nào | Bật khoá trẻ em, rút phích khi không dùng, đặt sâu trong mặt bếp |
| Tủ dưới bồn rửa, tủ thuốc | Kéo thử cánh tủ | Chốt cài tủ cho trẻ; hoá chất và thuốc chuyển lên ngăn cao có khoá |
| Nắp chai hoá chất | Nắp có đóng chặt sau khi dùng; có chai nào đã chiết sang chai nước uống | Đóng chặt, cất cao; bỏ ngay mọi chai nước uống đang đựng hoá chất |
| Nắp lu, nắp bể nước, nắp bồn cầu | Bé tự nhấc nắp ra được không | Nắp nặng hoặc có chốt; đóng cửa nhà tắm và khu vực có bể |
Không có ổ khoá nào thay được việc trông, nhưng mỗi lớp khoá thêm cho người lớn vài phút. Ở tuổi này, vài phút đó thường là khác biệt giữa việc kịp thấy và không kịp thấy.
Tự làm được, và chỗ cần thợ
Phần lớn các chốt, khoá cho trẻ được làm để người trong nhà tự lắp. Chia việc như sau:
- Tự làm được: chốt cài tủ dán hoặc bắt vít nhỏ, chặn cửa, nắp chụp núm bếp, khoá trẻ em có sẵn trên bếp từ và lò vi sóng, hộp thuốc có khoá, khoá van gas sau khi nấu, thay thói quen cài chốt.
- Tự làm được nếu cửa đơn giản: chốt phụ cao bắt vít vào cửa gỗ, cửa nhôm theo hướng dẫn nhà sản xuất.
- Cần thợ cửa, thợ khoá: thay ổ khoá nhà tắm sang loại mở được từ ngoài, sửa cửa sắt xệ khó cài, lắp chốt cho cửa cuốn, cửa kính cường lực.
- Cần đơn vị cung cấp gas hoặc thợ có nghề: mọi việc liên quan tới van, dây dẫn, đầu điều áp. Người ở chỉ khoá van, không tự tháo lắp.
- Cần thợ điện: nếu muốn có aptomat riêng để ngắt bếp điện, bình nóng lạnh khi đi vắng.
Khi chọn chốt phụ cho cửa chính, ưu tiên loại người lớn mở được nhanh bằng một thao tác từ bên trong, không cần chìa. Cửa ra vào là lối thoát khi có cháy, không được biến nó thành cửa khó mở với chính người lớn.
Khi bé đi lạc ra ngoài hoặc tự khoá mình trong phòng
Hai tình huống hay gặp nhất ở tuổi này, phút đầu nên làm như sau:
- Không thấy bé trong nhà: kiểm ngay những chỗ có nước trước tiên: nhà tắm, lu, bể, ao, hồ cá, sân sau. Sau đó mới tới cửa ra đường, cầu thang, ban công, gầm giường, tủ quần áo.
- Chia người tìm: một người tìm trong nhà, một người ra đường, hỏi hàng xóm, bảo vệ toà nhà. Không ai cũng chạy ra một hướng.
- Không tìm thấy sau vài phút: gọi 113 để công an hỗ trợ, báo bảo vệ khu dân cư, giữ một người ở nhà phòng khi bé tự quay về.
- Bé tự khoá trong nhà tắm: nói chuyện bình tĩnh qua cửa, dặn bé ngồi xuống sàn, không leo lên bồn, không vặn vòi. Mở bằng chìa khẩn cấp; không mở được và bé có nguy cơ thì gọi 114 để được cứu nạn.
- Bé bị kẹt và hoảng loạn, có nước, có điện: ngắt aptomat khu vực đó nếu biết vị trí, gọi 114 ngay.
Sau mỗi lần như vậy, cả nhà ngồi lại xem bé đã ra bằng cửa nào, cửa đó lúc ấy đang mở vì sao, và thêm một lớp chốt hoặc thói quen ở đúng chỗ đó.
Dạy bé ba bốn tuổi những câu quy tắc trước cửa
Ở tuổi này, bé học tốt qua câu ngắn có vần hoặc có nhịp và qua trò chơi đóng vai. Vài câu quy tắc gắn với từng cửa: "Ra cửa phải có người lớn." "Nhà tắm không khoá." "Bếp là của người lớn." "Chai lạ không mở." Mỗi câu gắn với một chỗ cụ thể và lặp lại đúng chỗ đó, không đọc cả danh sách một lúc.
Chơi trò đóng vai giúp bé nhớ lâu hơn. Bố đóng vai người gõ cửa, bé tập nói "Con đi gọi mẹ" rồi chạy vào trong thay vì mở cửa. Mẹ giả vờ quên đóng cổng, bé tập nhắc "Mẹ ơi, cài cổng". Khi bé tự nhắc người lớn, khen ngay hành động đó; bé sẽ thích vai người giữ quy tắc.
Với bé tự khoá mình trong phòng, tập trước một lần lúc vui vẻ: dạy bé cách mở nút khoá từ bên trong, và nếu không mở được thì ngồi xuống, gọi to, chờ người lớn. Bé biết trước phải làm gì sẽ đỡ hoảng hơn rất nhiều khi chuyện xảy ra thật. Không chấm điểm hay so sánh bé với anh chị; mỗi bé nhớ quy tắc theo nhịp riêng.
Giữ thói quen cài chốt trong cả nhà
Khoá chỉ có tác dụng khi được cài. Chỗ hở thường đến từ người lớn: anh chị lớn đi học về không chốt cổng, ông đi tập thể dục sáng để cửa mở, khách tới chơi không biết cửa phải chốt. Đặt quy ước cho cả nhà: ai mở thì người đó đóng và chốt, không trông chờ người khác.
Có thể treo một vật nhỏ dễ thấy ngay chốt cửa, như dải ruy băng màu, để nhắc mắt. Khi nhà có khách hay có giỗ, tiệc, nhiều người qua lại, phân một người lớn chuyên để mắt tới bé và cổng trong suốt buổi. Những ngày đông người là những ngày dễ sơ hở nhất, vì ai cũng tưởng có người khác đang trông.
Mỗi lần bé có thêm một khả năng mới, như với tới tay nắm cao hơn hay biết dùng điều khiển cửa cuốn, cả nhà dời chốt lên cao hơn một nấc hoặc cất điều khiển đi. Việc này không cần lịch, chỉ cần để ý.
Cửa theo từng kiểu nhà: chỗ hở hay gặp
Nhà ống mặt phố thường có cửa cuốn và cửa kính hoặc cửa sắt bên trong. Ban ngày cửa cuốn kéo lên, chỉ còn cửa kính khép, mà cửa kính tay nắm dạng gạt thì bé ba tuổi mở được. Điều khiển cửa cuốn để trên bàn nước cũng là món bé thích bấm; bấm khi có người đứng dưới cửa là nguy hiểm, nên cất điều khiển lên cao và dặn bé không chơi với nó.
Căn hộ chung cư có cửa căn hộ mở ra hành lang, cuối hành lang là thang bộ thoát hiểm và thang máy. Bé ra khỏi cửa nhà là có thể tới cầu thang bộ trong vài chục bước. Cửa căn hộ thường có khoá điện tử hoặc tay nắm gạt, bên trong mở rất dễ; một chốt phụ cao là đủ ngăn bé mà không cản người lớn thoát ra khi cần.
Nhà ở quê thường có cổng ra đường làng, ngõ, và lối ra ao, vườn sau. Cổng tre, cổng sắt cài then ngang thấp là thứ bé mở được. Lối ra ao, kênh mương sau nhà còn đáng lo hơn cổng trước, vì người lớn hay để ý phía đường mà quên phía nước. Rào và cổng có then cao cho lối ra sau là việc nên làm đầu tiên ở nhà có ao.
Câu hỏi thường gặp
Bé ba tuổi tự mở được cửa chính ra đường, có nên khoá trái bằng chìa luôn không?
Không nên khoá trái bằng chìa khi có người trong nhà, vì cửa chính là lối thoát khi có cháy. Nên thêm một chốt cao ngoài tầm bé, người lớn mở được nhanh bằng một tay.
Có nên tháo hẳn khoá cửa nhà tắm?
Nhiều gia đình chọn vô hiệu nút khoá trong hoặc thay ổ khoá mở được từ ngoài bằng chìa khẩn cấp. Nếu giữ khoá, để chìa ở một chỗ cố định cả nhà đều biết.
Nắp chai chống trẻ em có đủ an toàn không?
Không đủ. Nắp chống trẻ em chỉ làm chậm, nhiều trẻ bốn tuổi vẫn mở được. Hoá chất và thuốc vẫn phải cất cao, có khoá, và đóng chặt nắp sau mỗi lần dùng.
Bé hay vặn núm bếp gas khi người lớn không để ý, xử lý sao?
Khoá van bình gas sau mỗi lần nấu, dùng nắp chụp núm nếu bếp cho phép, và cất ghế đẩu khỏi bếp. Mọi việc với van, dây dẫn gas để đơn vị cung cấp gas làm.
Bé đi lạc trong khu chung cư thì nên dặn bé làm gì?
Dặn bé đứng yên một chỗ, tìm người mặc đồng phục bảo vệ hoặc một người mẹ đang đi cùng con nhỏ để nhờ giúp, và nói tên bố mẹ. Tập câu này qua trò chơi đóng vai ở nhà.
Bé bốn tuổi đã biết quy tắc, có thể bỏ bớt khoá chưa?
Biết quy tắc và làm đúng quy tắc khi đang hào hứng là hai việc khác nhau ở tuổi này. Giữ nguyên các lớp khoá cho tới khi bé lớn hơn hẳn, rồi bỏ dần từng chỗ ít nguy trước.