Muốn phòng đuối nước cho trẻ ở nhà, việc đầu tiên là biết chính xác nhà mình có bao nhiêu chỗ chứa nước mà trẻ với tới được. Đi một vòng từ trong ra ngoài, liệt kê từng chỗ, rồi mỗi chỗ chọn một trong ba cách: đổ bỏ, đậy khoá, hoặc rào chặn. Phần lớn nhà làm xong vòng này trong khoảng 20 phút.
Chỗ khó là nước trong nhà thường không nằm ở nơi người lớn nghĩ là nguy hiểm. Ao, giếng thì ai cũng để ý; còn cái xô ngâm giẻ lau sau cửa bếp, cái thùng sơn cũ hứng mưa ở góc sân, cái chậu ngâm quần áo dưới vòi nước thì gần như vô hình với người lớn, nhưng lại nằm đúng tầm của trẻ đang bò hay mới chập chững. Phần dưới đi qua cơ chế đuối nước ở trẻ nhỏ, lộ trình kiểm từng chỗ, cách chọn xử lý, những dịp trong năm nguy cơ tăng lên, và việc cần làm trong phút đầu nếu chẳng may thấy trẻ dưới nước.
Vì sao trẻ đuối nước lặng lẽ, ngay trong vài phân nước
Đầu trẻ nặng so với thân. Ở trẻ dưới ba tuổi, đầu chiếm phần lớn trọng lượng cơ thể. Khi trẻ cúi xuống nhìn hay thò tay nghịch nước trong xô, chậu, lu thấp, trọng tâm dồn ra trước, trẻ chúi đầu vào nước. Tay trẻ chưa đủ sức chống lên thành xô hay đáy chậu để đẩy người ngược lại, nên chỉ cần mặt ngập trong vài phân nước là đủ nguy hiểm.
Trẻ không kêu cứu. Hình ảnh người đuối nước vùng vẫy la hét là hình ảnh người lớn. Trẻ nhỏ khi mặt chìm trong nước thường im lặng, cơ thể lả đi, không có tiếng động nào đủ để người ở phòng bên nghe thấy. Vì thế "để cửa mở, có gì nghe tiếng" không phải là cách trông trẻ gần nước.
Thời gian rất ngắn. Chuyện xảy ra trong khoảng thời gian người lớn coi là "chỉ quay đi một chút": nghe một cuộc điện thoại, ra mở cổng, tắt bếp. Không có con số an toàn nào cho việc để trẻ một mình cạnh nước, kể cả khi nước nông.
Trẻ bị nước hút sự chú ý. Nước sóng sánh, có đồ chơi nổi, có cá, có bóng mình phản chiếu đều kéo trẻ lại gần. Một chỗ có nước mà người lớn đặt thêm đồ chơi hay cá cảnh vào là chỗ nguy cơ tăng gấp bội, dù nhìn bề ngoài rất vô hại.
Lộ trình kiểm 20 phút: đi theo đường nước trong nhà
Đi chậm, nhìn từ độ cao ngang hông người lớn trở xuống, tức là tầm của trẻ. Mỗi chỗ ghi vào điện thoại một dòng: có nước không, trẻ với tới không, đã xử lý cách nào.
| Chỗ kiểm | Nhìn hoặc thử thế nào | Đạt khi | Chưa đạt thì |
|---|---|---|---|
| Phòng tắm, nhà vệ sinh | Xô, chậu, thau dưới vòi; bồn cầu nắp mở; bồn tắm còn nước | Không vật chứa nào còn nước khi không dùng; cửa phòng tắm đóng, chốt cao | Đổ nước ngay sau khi dùng, úp chậu, gắn chốt cửa ở tầm người lớn |
| Bếp, khu giặt | Xô ngâm giẻ, chậu ngâm rau, thùng nước trữ khi cúp nước | Thùng trữ có nắp đậy kín, nặng hoặc có dây buộc | Chuyển thùng ra chỗ trẻ không vào, hoặc thay bằng can có nắp vặn |
| Hiên sau, góc sân | Thùng sơn cũ, lốp xe, chậu hoa, chậu cây không lỗ thoát chứa nước mưa | Không vật nào đọng nước sau mưa | Lật úp, khoan lỗ thoát, bỏ đi những thứ không dùng |
| Lu, chum, thùng phuy | Nắp có đậy không, trẻ đẩy nắp ra được không, có ghế, bậc kê cạnh không | Nắp nặng hoặc buộc chặt, xung quanh không có bậc leo | Thêm dây buộc hoặc chốt nắp, dời bậc kê đi chỗ khác |
| Bể ngầm, hố ga, giếng | Đứng lên nắp, đẩy thử bằng chân; nhìn khe hở | Nắp không xê dịch, không cong, không khe trẻ lách tay | Khoanh vùng ngay, gọi thợ làm nắp mới |
| Ao, mương, hồ cá, bể bơi phao | Có rào và cổng đóng không; cổng có tự đóng không | Trẻ không đi thẳng từ nhà ra mép nước được | Chặn tạm bằng lưới, đóng cổng, xả bể phao khi không dùng |
Xong vòng, nhìn lại danh sách: dòng nào chưa đạt mà không xử lý được trong ngày thì người lớn phải biết chỗ đó và giữ trẻ tránh xa cho tới khi xong. Mỗi chỗ cụ thể như lu nước, giếng hay bể ngầm có bài riêng đi sâu hơn trong cùng mục này.
Ba cách xử lý một chỗ có nước, theo thứ tự ưu tiên
Đổ bỏ là chắc nhất. Nước không còn thì không còn nguy cơ. Xô, chậu, thau, bồn tắm em bé, bể bơi phao nhỏ: dùng xong đổ ngay, úp ngược, cất lên cao. Thói quen "để đó lát dùng tiếp" là kẽ hở hay gặp nhất, vì "lát nữa" thường kéo thành cả buổi.
Đậy và khoá khi phải giữ nước. Lu, chum, bể trữ không đổ được thì nắp phải đủ nặng hoặc có chốt, dây buộc để trẻ ba bốn tuổi dồn sức đẩy cũng không xê dịch. Nắp nhẹ đặt hờ chỉ chặn bụi, không chặn trẻ; nắp nhựa mỏng lại còn có thể sụp khi trẻ trèo lên.
Rào và chặn với chỗ không đậy được. Ao vườn, mương, hồ cá lớn thì phải có lớp chặn giữa nhà và nước: rào đủ cao, nan dọc không trèo được, cổng tự đóng có chốt ở phía trên. Rào chỉ có tác dụng khi cổng luôn đóng; cổng chèn gạch cho tiện đi lại thì rào thành hàng rào trang trí.
Không có cách nào thay được mắt người lớn. Ba lớp trên giảm số lần trẻ tới gần nước mà không ai biết. Khi trẻ đang ở cạnh nước vì tắm, chơi hay phụ việc, lớp bảo vệ duy nhất là một người lớn trong tầm với tay, không làm việc khác.
Những dịp trong năm nước trong nhà tăng lên mà ít ai để ý
Nhà đã kiểm kỹ vẫn có thể có chỗ nước mới xuất hiện theo mùa, theo việc. Đây là những lúc nên đi lại một vòng ngắn:
- Cúp nước theo lịch: cả nhà hứng đầy xô, chậu, thùng ở khắp nơi; hết cúp nước thì quên đổ.
- Mùa mưa: vật dụng ngoài sân đọng nước, hố đào dở, rãnh thoát tắc thành vũng sâu; nước dâng lên sân thì cả sân thành vùng nước.
- Mùa nóng: bể bơi phao bơm ngoài sân, chậu tắm cho trẻ phơi nắng, bơm đầy rồi để qua đêm.
- Nhà đông người trong dịp lễ, Tết, giỗ: ai cũng nghĩ có người khác đang trông trẻ; bếp, sân có thêm thùng nước rửa bát, rửa rau cỡ lớn.
- Sửa nhà, xây thêm: thùng trộn vữa, hố móng, bể nước đang thi công chưa có nắp.
- Về quê, sang nhà người quen: nhà khác có lu, giếng, ao mà trẻ chưa quen, người lớn cũng chưa kiểm.
Một gia đình kể rằng lần nguy hiểm nhất trong năm của họ không phải ở cạnh ao, mà là hôm cúp nước, đứa nhỏ đi lẫm chẫm vào nhà tắm có ba cái xô đầy. Chuyện giống vậy không hiếm, vì đó đúng là lúc nhà chứa nhiều nước nhất mà mắt người lớn đang để ở việc khác.
Tầm với tay: quy tắc người trông nước
Khi trẻ dưới năm tuổi ở cạnh nước, dù là chậu tắm, bể bơi phao hay bờ ao, cần một người lớn ở trong tầm với tay, tức là đưa tay ra là chạm được trẻ. Đứng trên hiên nhìn xuống sân, ngồi bấm điện thoại cách vài mét, hay nấu ăn và thỉnh thoảng ngó ra đều không tính là trông.
Nhà đông người thì nên giao rõ: lúc này ai là người trông nước. Cách nhiều nhà làm là người đang trông nói thành lời khi giao lại cho người khác, kiểu "anh trông bé nhé, em vào bếp", và người nhận phải đáp lại. Nghe có vẻ hình thức, nhưng nó chặn được đúng cái khoảng trống mà ai cũng tưởng người kia đang để mắt.
Trẻ lớn hơn, khoảng sáu bảy tuổi, không thay được người lớn trong việc trông em gần nước. Anh chị nhỏ dễ mải chơi, và nếu có chuyện, trẻ cũng không biết phải làm gì. Nếu phải nhờ, chỉ nhờ trẻ lớn trông em ở chỗ không có nước.
Khi thấy trẻ dưới nước: phút đầu
Việc này mong không bao giờ phải dùng, nhưng người lớn trong nhà nên biết thứ tự trước. Đây chỉ là định hướng; kỹ thuật cụ thể cần học ở lớp sơ cứu có thực hành.
- Đưa trẻ ra khỏi nước ngay, nếu chỗ đó an toàn cho người cứu (xô, chậu, bồn, mép lu). Với giếng, bể ngầm, ao sâu, không tự nhảy xuống khi không biết độ sâu, mà hô người tới và tìm sào, dây.
- Gọi to người xung quanh, nhờ một người gọi 115 ngay, nói rõ địa chỉ và "trẻ bị đuối nước".
- Đặt trẻ nằm trên mặt phẳng cứng, quan sát xem trẻ có thở, có phản ứng không. Người đã học sơ cứu làm theo đúng những gì được dạy trong lúc chờ xe cấp cứu.
- Không dốc ngược trẻ, không vác chạy vòng quanh để "xốc nước", không ấn bụng cho nước ra. Những cách này làm mất thời gian quý và có thể gây hại thêm.
- Kể cả khi trẻ tỉnh, ho, khóc lại được, vẫn đưa trẻ tới cơ sở y tế để được theo dõi, vì có những biến chứng xuất hiện sau đó vài giờ.
Cả nhà, kể cả ông bà và người giúp việc nếu có, nên đi một lớp sơ cứu cơ bản có thực hành trên mô hình. Đọc bài không thay được việc tay đã từng làm một lần.
Dạy trẻ và nhắc người lớn trong nhà
Với trẻ dưới ba tuổi, dạy chưa có tác dụng giữ an toàn; mọi thứ dựa vào việc người lớn dọn nước và trông. Từ khoảng ba tuổi, người lớn bắt đầu nói những câu ngắn, lặp lại hằng ngày: "Nước là phải có người lớn đi cùng", "Thấy xô nước, con gọi mẹ". Khen khi trẻ làm đúng, chứ không dọa.
Trẻ năm sáu tuổi hiểu được lý do: "Nước trong lu sâu hơn con nghĩ, chân không chạm đáy được". Có thể cho trẻ đi cùng một vòng kiểm nhà, chỉ cho trẻ những chỗ không được mở nắp. Trẻ lớn hơn nữa được giao việc nhỏ như nhắc người lớn đậy nắp lu, nhưng đó là việc phụ, không phải trách nhiệm trông em.
Ông bà quen sống cạnh lu, ao từ nhỏ đôi khi xem nhẹ chuyện nắp đậy. Thay vì nói "bà làm vậy nguy hiểm", con cháu có thể làm sẵn: gắn chốt nắp, thay xô bằng thùng có nắp, rồi nhờ bà "giữ giúp cái nắp này luôn đóng". Người lớn tuổi thường sẵn lòng nhận việc hơn là nghe nhắc nhở.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì không còn nguy cơ đuối nước trong xô, chậu?
Nguy cơ cao nhất là khi trẻ biết bò tới khoảng ba tuổi, vì đầu nặng và chưa đủ sức tự chống người lên. Sau đó nguy cơ ở xô chậu giảm, nhưng chuyển sang lu, bể, ao, nơi sâu hơn và trẻ tự đi tới được. Vì thế dọn nước vẫn cần duy trì suốt những năm đầu.
Nước chỉ sâu vài phân thì có cần đổ không?
Có. Trẻ nhỏ có thể gặp nguy chỉ cần mũi và miệng ngập nước, không phụ thuộc nước sâu hay nông. Một chậu ngâm quần áo nước chỉ ngập đáy vẫn là chỗ nên đổ sau khi dùng, nhất là khi trong nhà có trẻ đang bò hoặc mới đi.
Có nên dựa vào camera hay thiết bị báo động để trông trẻ gần nước không?
Thiết bị có thể giúp biết trẻ đi về phía nào, nhưng không thay được người lớn trong tầm với tay. Từ lúc thiết bị báo tới lúc người lớn chạy ra, thời gian đã trôi qua đúng khoảng nguy hiểm nhất. Ưu tiên vẫn là dọn nước, đậy khoá, rào chặn.
Nhà thuê có lu, bể của chủ nhà thì làm thế nào?
Bạn vẫn có thể tự làm những việc không đụng tới kết cấu: buộc dây nắp, đặt vật nặng lên nắp, dời bậc kê, chặn lối ra khu bể. Nắp bể ngầm hỏng, cong hay nứt thì báo chủ nhà sửa và khoanh vùng tạm cho tới khi xong.
Có nên cho trẻ học bơi để phòng đuối nước ở nhà không?
Học bơi có ích cho trẻ khi lớn hơn, nhưng không thay được việc dọn nước và trông trẻ, nhất là với trẻ dưới bốn tuổi. Trẻ biết bơi vẫn có thể gặp nguy khi chúi đầu vào lu hẹp hay rơi xuống giếng thành đứng. Lớp phòng ở nhà là đậy, chặn và trông.
Bao lâu thì nên đi lại vòng kiểm này?
Nên đi lại mỗi khi nhà thay đổi: trẻ vừa biết bò, vừa biết đi, biết kéo ghế, vào mùa mưa, mùa nóng, khi sửa nhà hay có đợt cúp nước. Mỗi lần chỉ mất vài phút vì danh sách đã có sẵn trong điện thoại.