Nắp bể nước ngầm an toàn là nắp mà người lớn đứng lên, nhún mạnh vẫn không xê dịch, không võng, không có khe hở; nắp nặng hoặc có khoá để trẻ không tự nhấc được; và mỗi lần nắp phải mở ra thì luôn có một người đứng canh cho tới khi đậy lại.
Bể ngầm khác lu nước ở chỗ trẻ không cần trèo: nắp nằm sát mặt sân, nằm ngay trên lối đi, nhiều nhà còn đặt nắp ở giữa phòng khách hay dưới gầm cầu thang. Phần lớn thời gian nó hoàn toàn vô hại với người đi qua, cho tới đúng lúc nắp bị nhấc lên vì có việc rồi để đó. Bài này đi qua cách kiểm nắp, những lúc nắp hay bị mở, hố ga và hầm chứa khác trong sân, việc người nhà tự làm, việc cần thợ, và phút đầu nếu có sự cố.
Bể ngầm nguy hiểm theo cách khác lu nước
Trẻ đi thẳng lên nắp. Nắp bể ngầm là một phần của sân, trẻ chạy nhảy, đạp xe ba bánh qua lại hằng ngày. Nắp lỏng, nắp nứt, nắp đặt lệch đều có thể lật hay sụp đúng lúc trẻ bước lên.
Bể sâu, tối, thành đứng. Bể ngầm thường sâu hơn chiều cao người lớn, thành trơn, không bậc, bên trong tối. Người rơi xuống không có chỗ bám, người đứng trên nhìn xuống cũng khó thấy gì.
Không khí trong bể kín không giống ngoài trời. Bể đậy kín lâu ngày có thể thiếu không khí sạch. Người lớn vội nhảy xuống cứu có thể gặp nguy theo. Vì vậy dù bể nông hay sâu, nguyên tắc là không tự xuống, mà tìm cách khác và gọi cứu nạn.
Nắp bị mở vì việc vặt. Kiểm phao, xem còn bao nhiêu nước, thả máy bơm, chờ xe chở nước tới bơm vào: mỗi việc mất vài phút, và người mở nắp thường chạy đi lấy thứ gì đó rồi quay lại. Trong vài phút đó, lỗ bể mở ra giữa sân mà không ai đứng cạnh.
Checklist nắp bể ngầm và hố ga
Kiểm tất cả nắp trên sân, trong nhà, dưới gầm cầu thang, sân sau. Nhà ống hay có hai ba nắp mà người nhà không nhớ hết.
| Kiểm gì | Thử thế nào | Đạt khi | Chưa đạt thì |
|---|---|---|---|
| Nắp có nằm khít không | Nhìn khe giữa nắp và khung; nhét thử một ngón tay | Khe nhỏ, không lọt ngón tay trẻ | Đánh dấu, nhờ thợ chỉnh khung hoặc làm nắp mới |
| Nắp có cập kênh không | Người lớn đứng lên, dồn trọng lượng từng góc | Nắp im, không kêu, không bập bênh | Không cho trẻ chơi trên đó; nhờ thợ kê, chèn lại |
| Nắp có nứt, võng, gỉ không | Nhìn kỹ mặt nắp, mép nắp, khung sắt quanh nắp | Không vết nứt, không lõm, không gỉ mục mép | Che tạm bằng tấm cứng lớn hơn, chặn vật nặng, gọi thợ |
| Trẻ nhấc được nắp không | Thử nhấc bằng một tay ở tay cầm, nếu có | Một người lớn phải dùng sức mới nhấc được, hoặc có khoá | Thêm chốt, khoá móc vào tai nắp |
| Tay cầm, vòng nắp | Nhìn tay cầm có nhô lên không | Tay cầm gập xuống được, không vấp chân | Nhờ thợ thay loại tay cầm âm |
| Nắp ở chỗ có xe đi qua | Nhìn xe máy, ô tô có cán qua nắp không | Nắp loại chịu xe hoặc xe không đi qua | Đổi lối xe, hoặc nhờ thợ làm nắp chịu tải |
Nắp tạm như tấm gỗ, tấm tôn, tấm nhựa đặt chồng lên lỗ bể chỉ được dùng trong vài ngày chờ thợ, và phải lớn hơn miệng bể nhiều, có vật nặng đè cả bốn góc.
Những lúc nắp phải mở: giữ an toàn thế nào
Nắp bể không thể đóng mãi. Mỗi lần mở, giữ mấy nguyên tắc dưới đây:
- Trước khi mở, đưa trẻ vào trong nhà hoặc giao cho một người lớn khác trông ở chỗ khác. Không mở nắp khi trẻ đang chơi ở sân.
- Người mở nắp là người đứng canh. Cần lấy dụng cụ thì đậy tạm lại rồi mới đi, dù chỉ ra cổng vài bước.
- Khi chờ xe bơm nước, thợ hút bể, hoặc thả máy bơm mất nhiều thời gian, đặt rào tạm quanh miệng bể: ghế, thùng lớn, dây căng quanh. Không để lỗ bể hở mà không có gì quanh.
- Thợ đến làm việc: dặn thợ đậy lại mỗi khi rời chỗ, và người nhà kiểm lại nắp sau khi thợ về, đứng lên nắp nhún thử.
- Buổi tối, trời tối, hoặc khi nhà có khách đông, không mở nắp trừ khi thật cần.
Một gia đình tự đặt quy tắc: nắp bể chỉ được mở khi người mở cầm theo chìa khoá ổ khoá nắp trong túi. Muốn đi đâu thì phải khoá lại để lấy chìa ra, nên không có chuyện nắp hở mà người đi mất. Cách này đơn giản nhưng giữ được lâu.
Bể ngầm nằm ở đâu trong từng kiểu nhà
Nhà ống phố. Bể ngầm thường nằm ngay dưới khoảng sân trước chỗ để xe, hoặc dưới gầm cầu thang, gầm bếp. Nắp hay bị xe máy đè lên hằng ngày, bị thảm chùi chân, kệ giày che mất. Người lớn quen chân bước qua nên không còn nhìn thấy nó nữa.
Nhà phố có sân sau nhỏ. Bể nằm ở sân sau, cạnh khu giặt phơi. Đây là chỗ trẻ ít được để mắt nhất vì người lớn ra đó làm việc rồi quay vào, còn trẻ thì theo ra chơi. Nắp ở sân sau thường cũ hơn, ít được sửa hơn nắp sân trước.
Nhà vườn, nhà quê. Ngoài bể nước ăn còn có bể chứa nước tưới, hầm biogas, hố ủ phân, bể nuôi cá nhỏ. Mỗi thứ một nắp, một kiểu, có cái chỉ đậy bằng tấm ván. Nên vẽ một sơ đồ sân đánh dấu tất cả các hố, các nắp để cả nhà cùng biết.
Nhà thuê, nhà mới mua. Hỏi chủ cũ hoặc chủ nhà vị trí của từng bể, hố, hầm ngay ngày đầu. Bể nằm dưới lớp gạch lát mới có khi chỉ lộ ra một nắp nhỏ ở góc, rất dễ bỏ sót.
Hố ga, hầm tự hoại, hố thu nước mưa: đừng bỏ sót
Hố ga thoát nước. Nắp hố ga trong sân thường nhỏ, bằng gang hoặc bê tông mỏng. Hố nông hơn bể nước nhưng có nước đọng và bùn, trẻ trượt chân vào vẫn nguy hiểm. Nắp vỡ một góc là đủ để chân trẻ lọt xuống.
Nắp hầm tự hoại. Thường chỉ được mở khi hút, nên nhiều năm không ai nhìn tới. Nắp bê tông lâu năm có thể mục cốt thép bên trong mà bề mặt vẫn nhìn ổn. Khí trong hầm cũng không phải thứ để người nhà ghé đầu xuống nhìn.
Hố thu nước mưa, giếng thấm. Một số nhà làm hố thu nước mưa có song chắn rác thay vì nắp kín. Khe song phải đủ hẹp để chân trẻ không lọt, và song phải gắn chặt, không nhấc được.
Hố đào dở khi sửa nhà. Hố móng, hố đặt bể mới, rãnh đào để đi ống: đầy nước sau một trận mưa. Trong thời gian thi công, người nhà nên hỏi thợ rào và che hố mỗi chiều trước khi về.
Tự làm được và phải gọi thợ
Phần lớn việc với nắp bể cần thợ xây hoặc thợ cơ khí, vì nắp nặng và phải khớp khung. Người nhà làm được những việc tạm và thói quen.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Nắp lỏng, cập kênh | Đánh dấu, chặn tạm, giữ trẻ tránh xa | Chỉnh khung, chèn vữa, làm lại gờ đỡ nắp |
| Nắp nứt, mục, gỉ | Đặt tấm che lớn có vật nặng đè | Đúc nắp mới, thay nắp gang, thay khung |
| Thêm khoá | Gắn ổ khoá móc vào tai nắp có sẵn | Hàn tai khoá, làm bản lề cho nắp |
| Nắp không chịu xe | Đổi chỗ để xe | Làm nắp chịu tải phù hợp |
| Bơm, phao trong bể | Không xuống bể; nhìn từ trên khi đã có người canh | Thợ nước xuống kiểm bơm, phao với đồ bảo hộ |
Máy bơm đặt trong hoặc cạnh bể có điện. Thấy dây điện quanh miệng bể trầy, ngâm nước, thì ngắt aptomat máy bơm và gọi thợ điện, không tự xử lý.
Khi trẻ rơi xuống bể ngầm
Đây là tình huống người lớn dễ hành động theo bản năng là nhảy xuống ngay. Định hướng dưới đây giúp không có thêm người gặp nạn; kỹ thuật sơ cứu cần học ở lớp có thực hành.
- Hô to gọi người, nhờ người gọi 114 để cứu nạn và 115 để cấp cứu, nói rõ "trẻ rơi xuống bể nước ngầm".
- Nếu với tới được, thả xuống sào, thang, dây có vòng, phao, can nhựa rỗng có nắp để trẻ bám. Nằm sấp trên sân để với xuống, không cúi đứng.
- Không tự nhảy xuống bể kín khi không biết độ sâu và không khí trong bể. Nếu buộc phải xuống vì bể nông, thấy được đáy và có người lớn khác giữ dây phía trên, mới cân nhắc.
- Khi đã đưa trẻ lên, đặt trẻ nằm trên nền phẳng, xem trẻ có thở không. Người đã học sơ cứu làm theo đúng những gì đã học. Không dốc ngược, không xốc nước.
- Dù trẻ tỉnh, vẫn đưa đi cơ sở y tế để được theo dõi.
Nên dán ở chỗ dễ thấy trong nhà một tờ ghi địa chỉ nhà rõ ràng, để người nào gọi cấp cứu cũng đọc được ngay, kể cả khách hay người giúp việc mới.
Dạy trẻ và thống nhất trong nhà
Trẻ nhỏ chỉ cần biết một điều: "Cái nắp này là của người lớn, con không ngồi, không nhảy lên khi nó mở". Trẻ lớn hơn, năm sáu tuổi, có thể được dặn thấy nắp bể mở mà không có ai đứng cạnh thì gọi người lớn ngay, không lại gần nhìn xuống.
Với người lớn trong nhà, điều cần thống nhất là ai giữ chìa khoá nắp và quy tắc "mở là canh". Ông bà có thói quen tự mở nắp xem nước nên được nhờ gọi con cháu ra đứng cùng, vì nắp nặng, cúi nhấc cũng dễ mất thăng bằng. Người thuê nhà nên hỏi chủ nhà vị trí tất cả các nắp ngay ngày dọn vào.
Khi có người mới tới ở hay làm việc trong nhà, như người giúp việc, người trông trẻ, họ hàng lên ở chơi, dắt họ đi một vòng chỉ các nắp bể và nói quy tắc ngay hôm đầu. Người mới không biết dưới viên gạch lát kia là một bể nước sâu, và họ cũng là người hay được nhờ "mở nắp xem giúp còn nước không".
Câu hỏi thường gặp
Nắp bể ngầm nên nặng bao nhiêu thì trẻ không nhấc được?
Không có con số chung, vì còn tuỳ hình dạng nắp và chỗ cầm. Cách thử thực tế là một người lớn phải dùng hai tay và sức mới nhấc được. Nắp nhẹ hơn thế thì nên có khoá móc, chốt cài, vì trẻ năm sáu tuổi khoẻ hơn người lớn tưởng.
Nắp nhựa composite có an toàn bằng nắp bê tông không?
Nắp nhựa nhẹ, không gỉ, nhưng cần đúng loại chịu được tải ở chỗ đặt và nên có khoá vì nhẹ dễ nhấc. Nắp nào cũng vậy, kiểm bằng cách đứng lên, nhún, nhìn khe hở. Chọn loại nắp cụ thể thì hỏi thợ xây hoặc đơn vị thi công.
Bể ngầm trong nhà, dưới nền phòng khách, có cần khoá không?
Nên có, vì trẻ ở trong nhà nhiều hơn ở sân. Nắp trong nhà hay bị phủ thảm, kê đồ lên, người nhà quên mất có bể ở đó cho tới khi có người mở. Khoá giúp chắc chắn chỉ người lớn mở được.
Thợ hút bể, xe bơm nước tới thì người nhà cần làm gì?
Đưa trẻ vào nhà hoặc ra chỗ khác, có người lớn trông. Một người nhà ở lại khu bể cho tới khi thợ đậy nắp và về. Sau đó đứng lên nắp nhún thử, xem khít chưa. Việc của thợ là chuyên môn, việc kiểm nắp sau cùng là của nhà.
Bể ngầm cũ không dùng nữa thì xử lý thế nào?
Bể không dùng vẫn đọng nước mưa, nước ngấm. Cách chắc là nhờ thợ lấp hoặc đổ bê tông bịt miệng vĩnh viễn. Trong lúc chưa làm, giữ nắp cũ được khoá và che kín, đừng vì không dùng mà bỏ mặc.
Nghe trong bể có mùi lạ thì có nên mở nắp ra xem không?
Không nên ghé đầu xuống bể kín có mùi, và tuyệt đối không xuống. Gọi thợ có đồ bảo hộ kiểm tra. Nếu mùi giống gas, đó là chuyện khác hẳn: không bật tắt điện, mở cửa, ra ngoài và gọi đơn vị cung cấp gas hoặc 114.