Khi bé bắt đầu biết kéo ghế, đẩy thùng hay chồng gối để leo, mọi thứ trong nhà cao tới khoảng 1,2 mét thực chất đã nằm trong tầm với. Cách kiểm là nhìn từng chỗ cao rồi tự hỏi: gần đó có vật gì bé kéo tới để đứng lên được không, và nếu đứng lên được thì bé sẽ chạm tới cái gì.
Giai đoạn này thường đến quanh hai tuổi, có bé sớm hơn vài tháng. Bé leo không phải vì nghịch mà vì đang tập dùng cơ thể và đang tò mò thật sự về thế giới trên mặt bàn. Vì vậy cấm leo không hiệu quả bằng sắp nhà cho chỗ leo được thì an toàn, còn chỗ nguy thì không có gì để leo. Phần dưới đi từ cơ chế, bảng kiểm từng chỗ cao, việc tự làm và việc cần thợ, đến cách dạy bé.
Vì sao tuổi biết leo lại khác hẳn tuổi tập đi
Bé biết lập kế hoạch nhỏ. Trẻ hai tuổi đã hiểu rằng muốn lấy hộp kẹo trên tủ lạnh thì phải kéo ghế tới. Bé có thể đẩy một chiếc ghế nhựa đi qua nửa căn phòng, trèo lên, rồi với tay. Người lớn thường chỉ nhận ra kỹ năng này khi đã thấy bé đứng trên ghế, tức là lúc bé đã làm được nhiều lần.
Thứ để kê có ở khắp nhà. Ghế đẩu, ghế nhựa, thùng đồ chơi, thùng nước suối, chồng gối sofa, ngăn kéo kéo ra, giá phơi gập, thậm chí cái bô của chính bé. Mỗi thứ đó đặt cạnh một chỗ cao là một bậc thang tạm.
Thăng bằng chưa theo kịp chiều cao. Bé leo lên rất nhanh nhưng xuống thì chưa khéo, và khi đứng trên một vật không vững, bé dễ ngã ngửa ra sau. Cú ngã từ ghế cao ngang hông người lớn xuống nền gạch là cú ngã nặng với trẻ nhỏ.
Chỗ cao là chỗ người lớn cất đồ nguy. Người lớn quen nghĩ "để trên cao là an toàn": thuốc trên nóc tủ lạnh, dao trên mặt bếp, bật lửa trên bàn thờ gia tiên, hoá chất trên kệ máy giặt. Khi bé biết leo, quy ước "cao là an toàn" không còn đúng nữa nếu chỗ đó không có khoá.
Bảng kiểm các chỗ cao khi bé biết leo
Đứng ở từng chỗ, nhìn quanh trong vòng hai mét xem có gì kéo tới làm bậc được, rồi thử đứng lên vật đó như bé sẽ làm (người lớn chỉ thử độ vững, không đứng hẳn lên ghế nhựa yếu).
| Chỗ cao | Kiểm thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Cửa sổ và bậu cửa | Mở cửa hết cỡ xem khe hở rộng bao nhiêu; xem dưới cửa có giường, sofa, bàn học, thùng đồ chơi | Lắp chốt hạn chế độ mở, dời giường và đồ kê cách xa cửa sổ |
| Lan can ban công, lan can cầu thang | Xem có thanh ngang bé đặt chân được, có chậu cây, thùng, ghế để sát lan can | Dời hết đồ ra khỏi chân lan can, đóng chốt cửa ra ban công |
| Mặt bếp | Xem ghế ăn, ghế đẩu có kéo được tới sát bếp; núm bếp có ở mặt trước | Cất ghế đẩu khỏi bếp, khoá van gas tổng sau khi nấu, ngắt bếp từ ở aptomat riêng nếu có |
| Nóc tủ lạnh, kệ cao | Liệt kê thứ đang để ở đó: thuốc, kẹo, dao, bật lửa | Chuyển thuốc, bật lửa vào hộp có khoá; kẹo không để chung chỗ với thuốc |
| Tủ kệ có ngăn kéo | Kéo hết ngăn ra rồi ấn nhẹ mặt trên | Neo vào tường, lắp khoá ngăn kéo |
| Bàn thờ gia tiên | Xem có ghế, bàn kê bên dưới; nến, hương, bật lửa để ngay mặt bàn | Cất bật lửa, chỉ thắp khi có người lớn ở phòng, dời ghế đi |
| Bồn rửa mặt, bồn tắm | Bé kéo bô hoặc ghế nhỏ để với vòi nước | Chỉnh nước nóng ở mức vừa phải, đóng cửa nhà tắm, cất dao cạo |
| Giường tầng, giường cao | Xem có thanh chắn, thang, khoảng cách giường với cửa sổ | Không cho trẻ dưới khoảng sáu tuổi ngủ tầng trên, dời giường khỏi cửa sổ |
Với cửa sổ, chốt hạn chế độ mở thường được khuyên để khe hở chỉ khoảng 10 phân, nhỏ hơn đầu trẻ, và người lớn mở được hết cỡ khi cần thoát ra. Lưới hay khung bảo vệ cần có ô mở được từ bên trong để không chặn lối thoát hiểm khi cháy.
Việc tự làm được và việc cần thợ
Hầu hết là dời đồ kê và thêm khoá. Những thứ phải khoan, hàn, gắn vào kết cấu nhà thì để thợ.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Đồ kê dưới cửa sổ, lan can | Dời giường, sofa, bàn, thùng, chậu cây ra xa ít nhất một sải tay người lớn | Không cần thợ |
| Chốt hạn chế cửa sổ | Loại dán hoặc kẹp không khoan với cửa nhôm kính phổ biến, theo hướng dẫn nhà sản xuất | Cửa gỗ cũ, cửa lật, cửa cần khoan vào khung |
| Lưới, khung bảo vệ ban công | Kiểm bằng mắt xem có bị rỉ, đứt, lỏng | Lắp mới, thay, chọn loại có ô thoát hiểm |
| Thuốc, bật lửa, dao | Mua hộp có khoá, gom về một chỗ | Không cần thợ |
| Bếp từ, bếp hồng ngoại | Dùng chức năng khoá trẻ em nếu bếp có, rút phích hoặc ngắt aptomat riêng khi đi vắng | Thợ điện nếu muốn có aptomat riêng cho bếp |
Đừng tự chế lưới bằng dây thép buộc vào lan can. Dây buộc lỏng dần theo năm tháng, và đôi khi chính nó lại thành chỗ bé đặt chân.
Khi bé ngã từ chỗ cao xuống
Phút đầu sau cú ngã cao, điều quan trọng là không làm tình trạng nặng hơn. Các bước sau chỉ là định hướng:
- Không vội bế xốc bé lên nếu bé ngã từ cao, nằm im, kêu đau cổ, lưng, hoặc không cử động được tay chân. Giữ bé nằm yên, nói chuyện trấn an.
- Gọi 115 ngay khi bé ngất, nôn nhiều lần, lơ mơ, co giật, khó thở, chảy máu nhiều, hoặc ngã từ độ cao hơn chiều cao của bé.
- Bé tự đứng dậy, khóc rồi nín: kiểm tay chân có sưng, biến dạng, bé có chịu cử động bình thường không. Theo dõi kỹ trong những giờ sau.
- Vết thương chảy máu: ấn nhẹ bằng khăn sạch. Không bôi thuốc lá, bã cà phê hay các loại lá giã lên vết thương.
- Ghi lại: bé ngã từ đâu, cao chừng nào, đập phần nào xuống, để kể cho nhân viên y tế.
Kỹ năng đánh giá chấn thương và cố định khi nghi gãy xương được dạy cụ thể trong lớp sơ cứu. Đọc không thay được việc tập tay; nếu có dịp, cả bố mẹ và ông bà nên học cùng.
Những lúc trong ngày bé hay leo nhất
Sáng sớm khi bố mẹ còn ngủ. Nhiều bé hai ba tuổi dậy sớm hơn cả nhà, tự xuống giường và đi tìm thứ để chơi hoặc để ăn. Đây là lúc bé kéo ghế tới tủ lạnh, tới kệ bánh, tới cửa sổ để nhìn ra ngoài. Phòng ngủ có cửa chặn ở cửa phòng, hoặc cửa sổ đã chốt và không có gì kê bên dưới, giúp khoảng thời gian đó yên tâm hơn.
Giờ nấu cơm chiều. Người lớn đứng quay lưng ở bếp, bé muốn xem nên kéo ghế lại đứng cạnh. Một chiếc ghế đứng phụ bếp có thành chắn quanh, đặt xa phía có lửa, và người lớn quy định rõ bé chỉ đứng ở đó khi được gọi, là cách vừa cho bé tham gia vừa không để bé tự kéo ghế đến sát bếp.
Lúc người lớn nghe điện thoại, tiếp khách. Bé nhận ra người lớn đang bận và tranh thủ thử những việc thường bị ngăn. Trước khi nghe một cuộc gọi dài, liếc quanh xem bé đang ở đâu, có ghế nào gần cửa sổ không, rồi mới bắt đầu.
Khi có đồ mới về nhà. Thùng các-tông lớn, thùng nước suối, chồng đồ chưa kịp cất là những bậc leo mới xuất hiện bất ngờ. Đừng để chúng nằm cạnh cửa sổ hay lan can, dù chỉ một buổi.
Dạy bé leo đúng chỗ thay vì cấm leo
Trẻ hai, ba tuổi cần leo, và cấm hoàn toàn thường chỉ làm bé leo lén lúc không ai thấy. Cách hiệu quả hơn là chỉ cho bé một chỗ leo được phép: tấm nệm thấp, khối xốp, khung leo ở sân chơi, bậc thang có người lớn đi cùng. Khi bé leo lên ghế ăn để với cửa sổ, nhấc bé xuống và nói một câu ngắn, lặp lại lần nào cũng giống nhau: "Cửa sổ không leo. Muốn leo thì ra nệm."
Đặt câu quy tắc theo vật chứ không theo cảm xúc của người lớn. "Ghế để ngồi, không để đứng" dễ nhớ hơn "Con làm mẹ sợ quá". Khi bé tự nhắc lại quy tắc, khen hành động cụ thể: "Con ngồi trên ghế, đúng rồi."
Với bé ba tuổi, có thể dắt bé đi một vòng nhà, chỉ những chỗ không được trèo và giải thích bằng một ý: cửa sổ cao, ngã xuống đau lắm; bếp có lửa; tủ có thể đổ. Không cần hù doạ chuyện ma quỷ hay "chú công an bắt", những lời đó làm bé sợ chung chung chứ không hiểu vì sao chỗ đó nguy.
Nhắc ông bà và người giúp việc
Người lớn tuổi trông cháu thường đã quen thời con mình lớn lên ở nhà một tầng, ít cửa sổ cao. Nhà ống, chung cư mới là chuyện khác. Cách nói dễ được đón nhận là kể lại điều bạn quan sát: "Dạo này bé biết kéo ghế ra cửa sổ rồi bà ạ, con mới lắp cái chốt này, bà mở thế này nhé", thay vì đưa ra một danh sách việc cấm.
Thuốc của ông bà là điểm cần nói khéo nhất. Nhiều người già để thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường trong hộp chia thuốc trên bàn nước cho dễ nhớ uống. Đề xuất một hộp có khoá đặt chỗ quen, và nhận phần nhắc giờ uống thuốc để ông bà không thấy phiền vì phải đổi thói quen.
Mỗi khi đổi chỗ đồ đạc, như kê thêm tủ sát cửa sổ hay mang ghế đẩu vào bếp, người trong nhà nhìn lại một lượt xem vừa tạo ra bậc leo mới nào không. Việc kiểm này nên giao cho một người cụ thể, thường là người hay dọn nhà nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bé hai tuổi leo lên bậu cửa sổ, có cần lắp lưới cả nhà không?
Trước hết dời mọi đồ kê khỏi cửa sổ và lắp chốt hạn chế độ mở. Lưới hay khung bảo vệ cần cho cửa sổ tầng cao và ban công, nhưng phải có ô mở được để thoát hiểm khi cháy.
Chốt hạn chế cửa sổ để hé bao nhiêu là đủ?
Thường được khuyên khoảng 10 phân, đủ thông gió mà nhỏ hơn đầu trẻ. Nên chọn loại người lớn mở hết cỡ được nhanh khi cần, và lắp theo hướng dẫn nhà sản xuất.
Có nên khoá hết ghế đẩu, ghế nhựa trong nhà không?
Không cần khoá, chỉ cần không để chúng gần chỗ nguy như bếp, cửa sổ, lan can. Ghế nhựa xếp chồng cất trong góc hoặc dưới gầm cầu thang là đủ.
Bé leo lên nóc tủ lạnh lấy được thuốc, phải làm gì ngay?
Nếu nghi bé đã uống thuốc, gọi 115 hoặc đưa bé đi cơ sở y tế ngay, mang theo vỉ, lọ thuốc. Không móc họng gây nôn. Sau đó chuyển toàn bộ thuốc vào hộp có khoá.
Trẻ mấy tuổi thì ngủ giường tầng trên được?
Nhiều hướng dẫn khuyên chỉ cho trẻ từ khoảng sáu tuổi trở lên ngủ tầng trên, giường phải có thanh chắn đủ cao và đặt xa cửa sổ, quạt trần.
Bé cứ bị cấm là lại leo, làm sao?
Cho bé một chỗ leo hợp lệ như nệm, khối xốp, khung leo ở sân chơi, và nhắc lại một câu quy tắc ngắn giống nhau mỗi lần. Bé cần leo để phát triển, việc của người lớn là chọn chỗ.