Khi mất điện, đèn pin và đèn tích điện an toàn hơn nến, đèn dầu rất nhiều; nếu vẫn phải thắp lửa thì đặt nến trên đế không cháy, trên mặt phẳng cứng, xa rèm và ngoài tầm tay trẻ, chỉ thắp ở phòng có người thức, và tắt trước khi ngủ. Phần lớn đám cháy những đêm mất điện bắt đầu từ ngọn nến được để lại một mình.
Mất điện thường đến vào lúc bất tiện: tối muộn, giữa cơn bão, khi trẻ đang tắm, khi người già đang ngủ. Người ta mò mẫm tìm nến, thắp đại ở chỗ gần nhất, rồi quên mất ngọn nến đó khi điện có lại hoặc khi cả nhà đi ngủ. Bài này nói vì sao nến và đèn dầu lúc mất điện nguy hơn ngày thường, bảng chuẩn bị đèn trước mùa mưa bão, cách thắp nếu buộc phải thắp, phút đầu nếu nến đổ, và cách dạy trẻ, giúp ông bà đi lại trong bóng tối.
Vì sao ngọn nến lúc mất điện nguy hơn ngày thường
Ngày thường, nến được thắp có chủ ý: trên bàn thờ, trên bánh sinh nhật, có chân nến, có người ngồi cạnh. Lúc mất điện, nến được thắp vội, gắn bằng sáp chảy lên nắp chai, lên đĩa nhựa, đặt trên nóc tủ lạnh, trên thành giường, trên bậc cầu thang. Không ai nghĩ tới rèm, tới khoảng trống phía trên, vì mắt đang mải tìm đường trong bóng tối.
Thứ hai, ánh sáng nến yếu nên người ta mang nó đi theo: cầm đi vào nhà vệ sinh, đặt cạnh gối khi cho trẻ ngủ, đặt cạnh chậu tắm. Ngọn nến di chuyển khắp nhà và dừng lại ở những chỗ có vải, giấy, nhựa.
Thứ ba là trẻ nhỏ. Mất điện với trẻ là một sự kiện lạ, ngọn nến hấp dẫn. Trẻ thổi, trẻ nghiêng nến, trẻ cầm diêm muốn thắp thêm. Người lớn đang bận gọi điện hỏi khi nào có điện, đang dọn nước mưa tạt vào.
Thứ tư là đèn dầu. Nhà nào còn giữ đèn dầu thì thường là đèn cũ, bấc khô, bầu dầu lâu không dùng. Châm dầu khi đèn còn nóng, châm quá đầy, đặt đèn ở chỗ dễ va làm đổ, là những cách dầu tràn ra và bắt lửa. Dầu hoả cất trong chai nước ngọt cũ còn là nguy cơ ngộ độc cho trẻ.
Cuối cùng là lúc điện có lại. Cả nhà reo lên, bật đèn, quên mất mấy ngọn nến vẫn đang cháy ở góc phòng. Hoặc ngược lại, mọi người đi ngủ khi vẫn mất điện, để lại một ngọn nến "cho có chút sáng".
Chuẩn bị đèn trước mùa mưa bão
Việc nên làm vào một buổi chiều nắng, không phải lúc đang mất điện. Mục tiêu là trong nhà có đủ nguồn sáng không dùng lửa, và ai cũng tìm được trong bóng tối.
| Chuẩn bị gì | Kiểm thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Đèn pin cho mỗi tầng hoặc mỗi phòng ngủ | Bật thử từng cái, xem pin còn không | Thay pin, sạc đầy; mua bổ sung loại đơn giản |
| Đèn tích điện treo hoặc để bàn | Sạc đầy, bật thử thời gian sáng | Sạc lại định kỳ theo hướng dẫn nhà sản xuất |
| Chỗ để đèn | Mỗi người lớn chỉ được chỗ đèn trong vài giây khi nhắm mắt | Để cố định một ngăn gần cửa phòng, gần đầu cầu thang |
| Pin dự phòng cho đèn | Có pin cùng cỡ, cất khô ráo, ngoài tầm tay trẻ | Cất trong hộp có nắp, ở ngăn cao; pin cúc áo không để lẫn |
| Nến dự phòng nếu vẫn giữ | Nến to, thấp, có sẵn đế kim loại hoặc sứ | Bỏ loại nến cao mảnh, mua đế vững |
| Diêm, bật lửa | Chỉ một chỗ cất, có nắp, ngoài tầm tay trẻ | Gom về một hộp, đặt ngăn cao |
| Đèn dầu cũ | Bầu dầu có nứt, bấc có khô, kính có vỡ không | Đèn hỏng thì bỏ; không châm dầu vào đèn nứt |
| Dầu hoả | Đựng trong gì, cất ở đâu | Không đựng chai nước uống; cất xa bếp, ngoài tầm trẻ, ghi rõ bằng chữ viết tay |
Nhà có người già hoặc trẻ nhỏ ngủ riêng phòng, đặt một đèn ngủ tích điện tự sáng khi mất điện ở lối từ giường ra cửa là cách giảm cả nguy cơ cháy lẫn nguy cơ ngã.
Nếu buộc phải thắp nến hoặc đèn dầu
Một ngọn ở một chỗ cố định. Chọn một mặt bàn phẳng, cứng, giữa phòng chung, không sát tường có rèm. Thắp một ngọn đủ để thấy đường, thay vì rải nhiều ngọn khắp nhà.
Đế không cháy, rộng hơn thân nến. Đặt nến trong đĩa sứ, khay kim loại, cốc thuỷ tinh dày có đáy nặng. Không gắn nến lên nắp chai nhựa, hộp giấy, đĩa nhựa dùng một lần.
Khoảng trống quanh và phía trên. Không có rèm, giấy, sách, quần áo, khăn trong khoảng một gang tay xung quanh; phía trên không có kệ, tủ, đèn treo bằng vải hoặc giấy.
Không mang nến đi lại. Cần vào nhà vệ sinh, lên tầng, xuống bếp thì cầm đèn pin. Nến ở yên một chỗ.
Đèn dầu đặt thấp, vững, không châm khi nóng. Đèn dầu đặt trên mặt phẳng thấp, xa mép bàn. Muốn châm dầu thì tắt, đợi nguội, châm ở ngoài trời hoặc chỗ thoáng, không châm đầy tới miệng.
Người thắp là người tắt. Ai thắp ngọn nào thì nhận việc tắt ngọn đó: khi rời phòng, khi điện có lại, khi đi ngủ. Không có ngoại lệ "để cho có chút sáng".
Nhà ống, chung cư, nhà nông thôn: chỗ thắp khác nhau
Nhà ống nhiều tầng có một cầu thang hẹp, tối hẳn khi mất điện. Người ta hay đặt một ngọn nến ở chiếu nghỉ cầu thang cho mọi người lên xuống. Đó là chỗ kém nhất: người đi qua quệt vào, trẻ chạy lên chạy xuống, gió lùa từ giếng trời làm nến lay, và nếu nến đổ thì đám cháy nằm ngay trên đường ra. Cầu thang nên được soi bằng đèn tích điện treo hoặc đèn pin mỗi người cầm theo.
Căn hộ chung cư thường mất điện ngắn hơn vì toà nhà có nguồn dự phòng cho hành lang, thang bộ; nhưng trong căn hộ thì vẫn tối. Phòng nhỏ, rèm dài, sofa vải, đồ chơi trẻ em trên sàn, cộng với cửa sổ đóng kín vì điều hoà, khiến một ngọn nến trên bàn trà nằm sát nhiều thứ cháy được. Đặt nến trên mặt bàn ăn, giữa phòng, nơi có khoảng trống rộng hơn.
Nhà nông thôn mất điện lâu hơn trong mùa bão, có khi nhiều ngày. Đèn dầu, đèn bão được lấy ra dùng lại. Nhà mái lá, mái tôn thấp, nhiều đồ bằng tre, rơm, bao tải trong gian bếp và chái. Ở đây, đèn dầu nên được treo ở móc kim loại chắc hoặc đặt trên bàn giữa nhà, không treo dưới mái lá, không đặt trong chái chứa rơm, và người lớn nhận việc tắt đèn trước khi cả nhà ngủ.
Mất điện kéo dài: những việc khác trong nhà
Mất điện vài giờ thì chuyện nến là chính. Mất điện nhiều giờ trong mùa bão, có thêm vài việc liên quan tới điện và lửa:
- Rút phích các thiết bị đang cắm khi mất điện (tay khô, phích không ướt), để lúc điện có lại không bị dồn tải một lúc. Không đụng vào ổ, phích nếu nhà đang bị nước tràn vào.
- Nhà bị nước ngập tới ổ cắm, tới tủ điện: không tự bật lại aptomat khi điện có lại; báo đơn vị điện lực hoặc gọi thợ điện kiểm trước.
- Không nấu bằng bếp than, bếp củi trong nhà kín khi bếp điện không dùng được. Nấu ở chỗ thoáng, có người trông.
- Không chạy máy phát điện trong nhà, trong gian kín, dưới gầm cầu thang. Khí thải máy phát cũng sinh khí CO như than. Cách dùng máy phát an toàn có bài riêng ở những trang chuyên về nguồn điện.
- Sạc điện thoại, đèn tích điện bằng pin dự phòng thì đặt trên mặt cứng, không đặt trên chăn, gối.
Danh sách này chỉ nhắc những gì liên quan tới lửa và khí; việc chằng chống nhà, tích nước, dự trữ đồ ăn khi bão thuộc về những trang chuyên chuẩn bị mùa bão.
Khi nến đổ hoặc đèn dầu tràn lửa
Nến đổ thường cháy nhỏ trong vài giây đầu. Đèn dầu tràn thì lửa lan theo vệt dầu, nhanh hơn.
- Nến đổ trên mặt bàn, chưa bén gì: dựng lại hoặc úp kín bằng một vật không cháy (nắp nồi, cốc thuỷ tinh lớn), dập tàn trên khăn bàn bằng vải ướt.
- Đèn dầu đổ, dầu cháy loang trên nền: không dội nước vào dầu đang cháy vì lửa có thể bắn rộng ra; úp kín bằng chăn dày ẩm hoặc dùng bình chữa cháy nếu nhà có và đã được hướng dẫn.
- Lửa lên rèm, giường, sofa: đưa mọi người ra ngoài, đóng cửa phòng lại, gọi 114. Nhớ rằng khi mất điện, đường ra tối hơn; cầm đèn pin.
- Có người bị bỏng: làm mát vùng bỏng bằng nước sạch mát, không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu; bỏng rộng, bỏng ở trẻ nhỏ, ở mặt thì gọi 115.
- Trẻ uống nhầm dầu hoả: không gây nôn, giữ lại chai, gọi 115 ngay.
Những phản xạ như úp kín, cách dùng bình chữa cháy, cách làm mát vết bỏng được dạy rõ nhất trong một lớp sơ cứu có thực hành và một buổi tập phòng cháy; nên đi học trước mùa bão.
Dạy trẻ và giúp ông bà trong những đêm mất điện
Trẻ ba đến năm tuổi: biến đèn pin thành đồ chơi của buổi tối mất điện. "Mỗi người một đèn pin, nến là của bố mẹ, con không thổi, không cầm." Trẻ có đèn của riêng mình thì ít muốn chạm vào nến.
Trẻ sáu tuổi trở lên: dạy chỗ cất đèn pin, cách tự tìm đèn trong tối, và quy tắc "điện có lại thì báo bố mẹ đi tắt nến". Trẻ lớn có thể được giao kiểm xem trong nhà còn ngọn nến nào đang cháy trước giờ ngủ.
Ông bà mắt kém, đi lại khó trong tối: đặt sẵn đèn tích điện cạnh giường ông bà, chỉ cho ông bà nút bật một lần, dán một dấu nổi lên nút để sờ thấy. Khi mất điện ban đêm, con cháu sang phòng ông bà trước, thay vì để ông bà tự tìm diêm thắp nến.
Nếu ông bà quen dùng đèn dầu từ lâu và muốn giữ, con cháu có thể nhận phần châm dầu, lau kính, cắt bấc, và đặt đèn ở chỗ vững. Ông bà vẫn được dùng đồ quen, còn phần việc nhiều rủi ro nhất có người trẻ làm.
Câu hỏi thường gặp
Khi mất điện nên dùng nến hay đèn pin?
Đèn pin và đèn tích điện an toàn hơn vì không có lửa trần. Nến chỉ nên là phương án cuối, đặt một chỗ cố định, có người trông và tắt trước khi ngủ.
Có nên để một ngọn nến cháy suốt đêm cho trẻ đỡ sợ tối không?
Không nên. Thay bằng đèn ngủ tích điện hoặc đèn pin đặt úp lên bàn cho sáng dịu; ngọn nến không có người trông là nguồn cháy phổ biến những đêm mất điện.
Đựng dầu hoả trong chai nước có sao không?
Không nên, vì trẻ và cả người lớn dễ uống nhầm. Đựng trong can chuyên dụng có nắp, ghi rõ bằng chữ viết tay, cất xa bếp và ngoài tầm tay trẻ.
Mất điện khi nhà đang ngập thì có rút phích các thiết bị không?
Không đụng vào ổ, phích, thiết bị khi nước đã lên gần hoặc bạn đang đứng trong nước. Ra chỗ khô, báo đơn vị điện lực, và chỉ dùng lại điện khi thợ điện đã kiểm.
Đèn dầu đổ cháy thì có dội nước được không?
Không nên dội nước lên dầu đang cháy vì lửa có thể bắn loang rộng hơn. Úp kín bằng chăn dày ẩm hoặc dùng bình chữa cháy nếu đã được hướng dẫn; lửa lớn thì ra ngoài, gọi 114.
Đèn pin nên để ở đâu trong nhà?
Ở một chỗ cố định mỗi tầng hoặc mỗi phòng ngủ, gần cửa hoặc đầu cầu thang, để ai cũng tìm được khi nhắm mắt; kiểm pin vào đầu mùa mưa bão.