Đốt than trong phòng kín để sưởi là nguy vì than cháy thiếu oxy sinh ra khí CO, loại khí không màu, không mùi, làm người ngủ thiếp đi mà không kịp nhận ra. Cách an toàn nhất là không mang than, củi đang cháy vào phòng ngủ đóng cửa, kể cả khi than đã hết khói và chỉ còn đỏ hồng. Muốn ấm thì giữ nhiệt cho người và phòng bằng cách khác, như chăn, áo, bít khe gió lùa, hoặc thiết bị sưởi điện dùng đúng cách.
Thói quen mang lò than vào phòng xuất hiện nhiều ở vùng lạnh, ở nhà có sản phụ ở cữ, có trẻ sơ sinh, có người già sợ lạnh. Người ta thường nghĩ chỉ cần than đã "chín", không còn khói là yên tâm. Bài này giải thích vì sao suy nghĩ đó sai, đưa ra bảng kiểm căn phòng trước mùa lạnh, cách giữ ấm thay thế, việc cần làm trong phút đầu khi nghi có người bị ngộ độc, và cách nói với ông bà khi họ quen cách cũ.
Vì sao than "đã hết khói" vẫn gây ngộ độc
Khi than mới nhóm, khói nhiều và cay mắt, ai cũng biết mà tránh. Khi than đã cháy đều, đỏ hồng, khói gần như hết, người ta mới mang vào phòng. Đây chính là giai đoạn nguy hơn: than đỏ trong một căn phòng đóng kín cửa vẫn cháy, vẫn lấy oxy trong phòng, và khi oxy giảm dần, phản ứng cháy chuyển sang sinh nhiều khí CO hơn.
Khí CO không màu, không mùi, không cay mắt. Nó đi vào máu và chiếm chỗ của oxy, khiến cơ thể thiếu oxy từ bên trong. Người đang thức có thể thấy nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt rã, nhưng dễ tưởng là cảm, là mệt. Người đang ngủ thì không có dịp nhận ra; cơn buồn ngủ sâu hơn chính là một phần của ngộ độc.
Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người già, người có bệnh tim phổi và phụ nữ mang thai, sản phụ thường nhạy hơn với khí này. Thật trớ trêu, đây cũng là những người hay được "sưởi bằng than" nhất. Một gia đình có thể dùng lò than nhiều mùa không sao, rồi một đêm lạnh hơn, đóng cửa kỹ hơn, chèn thêm khăn vào khe cửa cho kín gió, thì đủ điều kiện để CO tích lại.
Đốt than để cạnh cửa sổ hé không phải là cách đảm bảo. Lượng gió qua khe hé không ổn định, có đêm gió lặng, có lúc cửa bị khép lại. Vì thế lời khuyên chung là không đốt than, củi, than tổ ong trong phòng ngủ hoặc phòng kín, chứ không phải "đốt nhưng mở hé cửa".
Bảng kiểm căn phòng trước mùa lạnh
Đi một vòng phòng ngủ của người già, phòng của mẹ và bé, và phòng nào trong nhà hay được sưởi. Mục tiêu là trả lời: ở đây có gì đang đốt hay có thể bị mang vào đốt không, và có cách nào giữ ấm khác chưa.
| Kiểm gì | Nhìn hoặc hỏi thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Có lò than, chậu than, bếp tổ ong trong phòng ngủ không | Nhìn gầm giường, góc phòng, nhà tắm sát phòng | Mang ra ngoài, thống nhất cả nhà không mang vào lại |
| Thói quen hơ than cho sản phụ, trẻ sơ sinh | Hỏi thẳng người chăm sóc, nhất là ông bà | Bàn cách giữ ấm khác trước ngày sinh |
| Khe gió lùa ở cửa, cửa sổ | Đưa mu bàn tay dọc khe cửa vào buổi tối | Dán miếng chặn gió hoặc treo rèm dày, không chèn kín bằng cách đốt sưởi bù |
| Chăn, đệm, áo ấm đủ cho người yếu | Đếm chăn dày, áo len, tất, mũ cho từng người | Bổ sung trước khi trời rét đậm |
| Thiết bị sưởi điện đang có | Nhìn dây, phích, vỏ; hỏi người dùng có để qua đêm sát chăn không | Xem bài về máy sưởi, quạt sưởi; dây hỏng thì ngừng dùng, gọi thợ |
| Bếp than nấu ăn ở gian trong | Nhìn xem bếp đặt ở đâu, có gian thông thoáng không | Dời ra chỗ thoáng; không nấu bằng than trong gian kín |
| Đầu báo khói, báo khí CO | Nhà có hay chưa, đặt ở đâu | Nên có; một đầu báo CO gần phòng ngủ là lớp nhắc thêm, không thay cho việc không đốt than |
Nếu sau vòng kiểm bạn thấy trong nhà vẫn có người kiên quyết muốn sưởi than, đừng tranh luận lúc trời đã rét. Bàn chuyện này trước mùa lạnh, khi mọi người còn bình tĩnh, và chuẩn bị sẵn cách giữ ấm thay thế để người già thấy mình không bị bỏ lạnh.
Giữ ấm phòng ngủ mà không cần than
Giữ ấm cho người trước, cho phòng sau. Áo nhiều lớp mỏng, mũ, tất, chăn bông nhẹ ấm hơn nhiều so với một căn phòng được hun nóng mà người mặc phong phanh. Với trẻ sơ sinh, mặc đủ ấm theo hướng dẫn của nhân viên y tế; không quấn quá dày, không để trẻ nằm sát nguồn nhiệt.
Chặn gió lùa thay vì đốt bù. Phần lớn cái lạnh trong nhà cũ đến từ khe cửa, cửa sổ hở, mái tôn. Rèm dày, miếng chặn khe cửa, tấm nỉ dán viền cửa sổ làm phòng ấm lên mà không thêm nguồn đốt nào.
Thiết bị sưởi điện dùng đúng cách. Nếu dùng sưởi điện, đặt cách xa chăn màn, không phủ đồ lên, không để sát giường trẻ, và theo đúng hướng dẫn nhà sản xuất về thời gian dùng. Sưởi điện không sinh khí CO nhưng có nguy cơ cháy nếu đặt sai chỗ.
Nước ấm và đồ ăn ấm. Một bữa ăn nóng, một cốc nước ấm trước khi ngủ, một cái túi chườm nước ấm đặt đúng cách (không quá nóng, có bọc vải, không đặt trực tiếp lên da trẻ nhỏ) giúp người già và sản phụ dễ chịu hơn.
Ngủ chung phòng hợp lý. Nhà rộng mà lạnh, có thể dồn người yếu vào phòng ấm nhất, ít gió nhất, thay vì sưởi một căn phòng nhỏ khép kín.
Việc tự làm được và việc cần người có chuyên môn
Phần lớn việc phòng ngộ độc khí than là thay thói quen, tự làm được. Một số việc liên quan đến điện và ống khói thì nên để thợ.
| Việc | Tự làm được | Cần thợ hoặc người có chuyên môn |
|---|---|---|
| Bỏ lò than khỏi phòng ngủ | Có, ngay hôm nay | Không cần |
| Chặn khe gió, treo rèm dày | Có | Thay khung cửa hở nặng: thợ |
| Lắp thêm ổ cắm cho máy sưởi điện | Không tự đấu dây | Thợ điện đánh giá tải và lắp |
| Lò sưởi có ống khói trong nhà | Nhìn xem ống có nứt, bị bịt, bị tổ chim không | Thông, sửa ống khói: thợ có kinh nghiệm |
| Đầu báo khí CO | Đặt theo hướng dẫn nhà sản xuất, thử nút thử | Lắp hệ thống báo liên kết cả nhà: đơn vị lắp đặt |
Đừng tự chế ống thông gió từ lò than ra cửa sổ, đừng đặt quạt hút để "hút khí độc" rồi yên tâm đốt tiếp. Những cách tự chế đó cho cảm giác an toàn nhưng không ai đo được chúng có hiệu quả hay không.
Nghi có người bị ngộ độc khí than: phút đầu làm gì
Dấu hiệu gợi ý: cả người trong phòng cùng nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, lừ đừ; người ngủ khó đánh thức; trẻ nhỏ li bì, bỏ bú. Những dấu hiệu này cũng có thể do bệnh khác, nhưng có lò than trong phòng thì phải xử lý như ngộ độc cho tới khi được nhân viên y tế đánh giá.
- Mở toang cửa ra vào và cửa sổ ngay từ ngoài vào, không đứng lâu trong phòng.
- Đưa người ra chỗ thoáng khí, ưu tiên người không tự đi được, trẻ nhỏ, người già.
- Gọi 115 và nói rõ có đốt than trong phòng kín, có bao nhiêu người, ai khó đánh thức.
- Không cho người đang lơ mơ uống nước, uống thứ gì; giữ ấm bằng chăn khi đã ra chỗ thoáng; nằm nghiêng nếu nôn.
- Người ngừng thở hoặc không đáp ứng: làm theo hướng dẫn của tổng đài 115 trong lúc chờ. Kỹ thuật hồi sức là thứ một lớp sơ cứu có thực hành dạy kỹ, nên học trước chứ không học lúc đó.
- Mang lò than ra ngoài chỉ khi việc đó không làm bạn phải ở lại trong phòng lâu; cứu người trước, lò than sau.
Kể cả khi người bị ngộ độc tỉnh lại sau khi ra chỗ thoáng, vẫn nên để nhân viên y tế đánh giá, nhất là với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người già. Không tự xử lý bằng mẹo dân gian.
Nói với ông bà khi họ quen sưởi bằng than
Ông bà thường có lý do rất thật: những năm trước nhà nào cũng sưởi than, ở cữ thì phải hơ, trẻ sơ sinh thì phải ấm. Nói "làm thế là nguy hiểm" dễ thành cãi nhau. Có ích hơn là giải thích cơ chế bằng câu gần gũi: "Than cháy trong phòng đóng kín ăn hết khí tốt, sinh ra khí độc không có mùi, người ngủ say không biết đâu ạ."
Đi kèm lời giải thích nên là một giải pháp cụ thể đã chuẩn bị sẵn: chăn bông mới, áo ấm cho mẹ và bé, rèm dày cho phòng, máy sưởi điện loại phù hợp. Người già dễ đồng ý hơn khi thấy mình được chăm, không phải bị bỏ bớt cái ấm.
Nếu ông bà ở riêng, nhất là vùng lạnh, con cháu nên hỏi trước mùa rét: năm nay ông bà sưởi bằng gì, ngủ phòng nào, cửa có kín không. Một cú gọi hỏi vào buổi sáng sau đêm rét đậm cũng là cách để biết sớm nếu có gì bất thường.
Với trẻ lớn trong nhà, có thể dạy một quy tắc ngắn: "Thấy ai mang chậu than vào phòng ngủ thì báo bố mẹ." Trẻ không cần hiểu hết hoá học, chỉ cần biết đó là việc phải báo.
Giữ thói quen qua nhiều mùa rét
Phòng ngộ độc khí than không phải việc làm một lần. Mỗi năm khi trời trở lạnh, cả nhà nên nhắc lại một câu: không ai mang than, củi đang cháy vào phòng ngủ. Người nhắc nên là người đã đọc kỹ chuyện này, thường là con cháu trẻ hơn, và nhắc bằng câu bình thường như nhắc mặc ấm, không biến thành bài giảng.
Nhà có người mới đến ở như người giúp việc, người trông trẻ, họ hàng lên chăm sản phụ, nên được nói rõ quy tắc này ngay ngày đầu. Họ có thể mang thói quen từ nơi khác, và họ không biết nhà bạn đã thống nhất gì.
Nếu nhà có bếp than để nấu ăn hay sưởi ở gian ngoài thoáng, thì sau khi dùng xong, dập tắt than hẳn trước khi mọi người đi ngủ, không mang phần than còn ấm vào trong. Than "để ủ cho ấm nhà" là cách hay bị lãng quên nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đốt than nhưng mở hé cửa sổ có an toàn không?
Không đảm bảo. Lượng gió qua khe hé thay đổi theo thời tiết và có thể gần như bằng không khi gió lặng hoặc cửa bị khép, nên lời khuyên chung là không đốt than trong phòng ngủ.
Than đã hết khói, đỏ hồng rồi thì có còn sinh khí độc không?
Có. Than đỏ vẫn đang cháy; khi oxy trong phòng kín giảm dần, quá trình cháy sinh nhiều khí CO hơn, và khí này không màu, không mùi nên người ngủ say không nhận ra để thức dậy.
Sản phụ và trẻ sơ sinh có cần hơ than không?
Cần giữ ấm, nhưng không cần hơ than. Giữ ấm bằng quần áo, chăn, phòng kín gió, hoặc sưởi điện đặt đúng cách, theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Ngộ độc khí than có dấu hiệu gì?
Thường gặp nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, lơ mơ, khó đánh thức, trẻ li bì. Có đốt than trong phòng mà thấy những dấu hiệu này thì mở cửa, đưa người ra ngoài, gọi 115.
Có đầu báo khí CO rồi thì có được đốt than trong phòng không?
Không nên. Đầu báo là lớp nhắc thêm khi có sự cố bất ngờ, không phải giấy phép để đốt than trong phòng kín; thiết bị có thể hết pin, đặt sai chỗ hoặc báo khi người trong phòng đã lơ mơ.
Máy sưởi điện có sinh khí CO không?
Thiết bị sưởi chạy bằng điện không đốt nhiên liệu nên không sinh khí CO, nhưng vẫn có nguy cơ cháy nếu đặt sát chăn màn hoặc dây điện hỏng.