Bàn thờ gia tiên an toàn với lửa khi hương và nến cắm chắc trên vật không cháy, quanh đó có khoảng trống không rèm, không giấy, không hoa khô, phía trên không sát trần gỗ, và không ai đi ngủ hay ra khỏi nhà khi nến còn cháy. Đèn thờ điện để qua đêm cũng cần được kiểm: dây, phích, ổ cắm sau bàn thờ là chỗ ít ai nhìn tới.
Bàn thờ là chỗ duy nhất trong nhiều nhà có lửa trần cháy hàng giờ mà không ai ngồi cạnh, lại đặt ở tầng cao nhất hoặc phòng ít người qua lại, nhiều đồ trang trí bằng giấy, vải, gỗ. Bài này đi qua vì sao lửa ở bàn thờ hay bén sang đồ khác, bảng kiểm bàn thờ, việc tự làm được và việc cần thợ điện, phút đầu nếu có lửa bén, và cách nhắc trẻ, nhắc ông bà mà không làm ai phật ý về chuyện thờ cúng.
Vì sao lửa ở bàn thờ hay bén sang đồ khác
Ngọn nến, đầu hương tự nó nhỏ. Sự cố thường đến từ những thứ xung quanh: một tấm rèm vải được gió từ quạt hay cửa sổ thổi lật vào ngọn nến, một bó hoa giả bằng nhựa, vải hay giấy cắm sát bát hương, một tờ giấy ghi tên, một vòng hoa khô, hộp diêm, bao hương để ngay trên bàn thờ. Những vật này bắt lửa nhanh hơn nhiều so với gỗ của bàn thờ.
Thứ hai là chân đế. Nến cắm trên đĩa nhựa, chân nến nhẹ, nến đặt trên mặt gỗ trơn trực tiếp, nến cao mảnh để chỗ có gió đều có thể đổ. Bát hương nhiều chân hương cũ, tro đầy, hương mới cắm vào không đứng thẳng, đầu hương nghiêng đè lên chân hương cũ và cháy lan xuống phần chân tre. Tàn hương rơi ra mặt bàn thờ, nếu mặt đó có khăn phủ, giấy lót, thì chỗ đó âm ỉ.
Thứ ba là vị trí. Bàn thờ treo trên tường thường cách trần không xa, có khi trần thạch cao, trần gỗ, hoặc có tủ gỗ phía trên. Hơi nóng và muội từ hương nến đi lên, lâu ngày làm khô và đen phần trần ngay phía trên. Bàn thờ ở tầng thượng nhà ống, nơi ít người lên, là chỗ lửa có thể cháy một lúc lâu mà không ai thấy.
Thứ tư là điện. Đèn thờ điện, đèn lồng, đèn nháy được cắm cả ngày lẫn đêm, dây đi sau bàn thờ, ổ cắm kẹp giữa bàn thờ và tường nơi bụi và tàn hương rơi xuống. Ổ cắm, phích ở chỗ này nóng lên mà không ai sờ thấy.
Bảng kiểm bàn thờ gia tiên
Đứng trước bàn thờ, nhìn từ dưới lên, rồi soi đèn pin ra phía sau. Ghi lại dòng nào chưa đạt để cả nhà cùng sửa.
| Kiểm gì | Nhìn hoặc thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Rèm, màn quanh bàn thờ | Kéo rèm hết cỡ, bật quạt như thường ngày, xem rèm có bay tới gần chỗ nến không | Buộc gọn rèm, dời bàn thờ hoặc thay rèm ngắn hơn |
| Đồ dễ cháy trên bàn thờ | Hoa giả, giấy, khăn lót, bao hương, hộp diêm, bật lửa | Dời ra xa vùng nến, hương; cất diêm, bật lửa vào hộp đậy kín ngoài tầm trẻ |
| Chân nến | Lay nhẹ, xem có vững không; chân bằng kim loại, sứ hay nhựa | Thay chân vững, nặng, không cháy; đặt nến trên đĩa sứ, kim loại |
| Bát hương | Tro có đầy, chân hương cũ có nhiều, hương mới cắm có đứng thẳng không | Bớt chân hương cũ theo nếp nhà; giữ tro đủ để hương đứng vững |
| Khoảng trống phía trên | Nhìn trần, tủ ngay trên bàn thờ có đen muội, có khô nứt không | Bớt số nến, dùng hương ngắn hơn, hoặc nhờ thợ đánh giá lại vị trí treo |
| Dây đèn thờ | Rút phích, nhìn dây có nứt vỏ, gập gãy, bị đè dưới đồ thờ không | Dây hỏng thì ngừng dùng, thay đèn; không quấn băng dính tạm |
| Ổ cắm sau bàn thờ | Soi đèn pin, nhìn có bụi, tàn hương, vết ố vàng, mùi khét không | Ngừng dùng ổ đó; gọi thợ điện kiểm và dời ổ ra chỗ dễ thấy |
| Ai ở nhà khi nến còn cháy | Hỏi thói quen: thắp nến rồi đi ngủ, đi làm có thường không | Thống nhất: nến chỉ cháy khi có người trong nhà và thức |
Nếu bàn thờ đặt trên tầng thượng, hãy thêm một câu hỏi: lần cuối có người lên kiểm sau khi thắp hương là lúc nào? Với nhiều nhà, câu trả lời là "sáng hôm sau", và đó là khoảng thời gian dài.
Thay vài thói quen nhỏ, giảm phần lớn nguy cơ
Thắp nến khi có người, tắt nến trước khi đi. Nhiều gia đình giữ nếp thắp nến vào ngày rằm, mùng một, ngày giỗ. Thói quen an toàn chỉ thêm một bước: trước khi cả nhà đi ngủ hoặc ra khỏi nhà, người thắp tự tay tắt nến, hoặc chuyển sang đèn điện cho phần còn lại của đêm.
Hương ngắn hơn khi không có ai trông. Hương dài cháy lâu, tàn rơi nhiều lần. Nếu thắp vào buổi tối rồi đi ngủ, hương ngắn hơn giúp phần cháy kết thúc khi mọi người còn thức.
Một khoảng trống quanh ngọn lửa. Không có gì cháy được trong khoảng một gang tay quanh nến và phía trên đầu hương. Hoa tươi cắm lọ thì đặt sang bên, lá không chạm vào nến.
Đèn thờ điện thay cho nến vào ban đêm. Đèn điện không có lửa trần, nhưng vẫn phải dùng loại còn nguyên vẹn, dây không bị đè, ổ cắm ở chỗ thoáng. Cắm qua ổ chia rẻ tiền nối nhiều tầng sau bàn thờ là cách thay một nguy cơ bằng một nguy cơ khác.
Lau dọn tàn hương thường xuyên. Tàn hương lẫn bụi trên mặt bàn thờ và rơi xuống khe tường, xuống ổ cắm. Lau định kỳ theo nếp nhà, nhất là trước ngày giỗ, Tết, khi sẽ thắp nhiều.
Tự làm được và phải gọi thợ điện
Mọi việc dời, dọn, cất, buộc rèm là của người ở nhà. Mọi việc chạm tới dây âm tường, ổ cắm cố định là của thợ điện.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Rèm, hoa giả, giấy gần nến | Dời, buộc gọn, bỏ bớt | Không cần |
| Chân nến, bát hương không vững | Thay chân nến, chỉnh lại bát hương | Không cần |
| Đèn thờ dây nứt, phích lỏng | Rút phích, ngừng dùng, thay đèn còn tốt | Không tự nối dây |
| Ổ cắm sau bàn thờ có vết ố, khét | Ngừng dùng, không cắm lại | Thợ điện kiểm, thay ổ, dời vị trí |
| Cần thêm ổ cho đèn thờ | Không tự đi dây | Thợ điện lắp ổ ở chỗ thoáng, dễ thấy |
| Trần, tủ phía trên bàn thờ bị đen, khô | Giảm lửa, đổi thói quen | Thợ mộc, thợ trần đánh giá lại khoảng cách |
Một lỗi hay gặp là thấy ổ cắm sau bàn thờ lỏng, cắm không chặt, rồi lấy băng dính quấn quanh phích cho chắc. Phích lỏng là dấu hiệu ổ đã mòn hoặc đã từng nóng; quấn băng dính chỉ che đi dấu hiệu đó. Rút ra, để ổ đó trống, và hẹn thợ điện tới xem. Trong lúc chờ, thắp nến khi có người ở nhà thay vì bật đèn thờ cả đêm qua ổ đáng ngờ.
Khi có lửa bén ở bàn thờ
Lửa ở bàn thờ thường bắt đầu nhỏ: một góc rèm, một bông hoa giả, một tờ giấy. Phút đầu cần nhanh mà không liều.
- Nếu chỉ một vật nhỏ bén lửa và bạn đứng gần: kéo vật đó ra khỏi bàn thờ bằng dụng cụ dài, thả xuống nền gạch, hoặc úp kín bằng một vật không cháy như nắp nồi kim loại, khay sắt. Không dùng tay trần chụp lấy rèm đang cháy.
- Nếu có điện gần chỗ cháy (đèn thờ, ổ cắm): ngắt aptomat tầng đó hoặc aptomat tổng nếu tủ điện ở ngoài vùng khói, rồi mới tính tới nước.
- Lửa đã lan lên rèm cao, trần, tủ: không cố dập, gọi mọi người ra ngoài theo lối gần nhất, đóng cửa phòng sau lưng nếu làm được, gọi 114.
- Đi xuống, không đi lên tầng trên để lấy đồ. Khói bay lên theo cầu thang nhanh hơn người.
- Có người bị bỏng: làm mát vùng bỏng bằng nước sạch mát, không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ; bỏng rộng, bỏng ở mặt, ở trẻ nhỏ, bỏng do khói thì gọi 115.
Chuyện thoát ra khỏi nhà ống khi cháy có bài riêng ở những trang chuyên về thoát hiểm; ở đây chỉ nhắc: cả nhà nên biết trước lối ra thứ hai. Một buổi học sơ cứu có thực hành và một buổi tập phòng cháy ở khu dân cư là cách học những việc này tốt hơn đọc.
Nói với trẻ và nhắc ông bà về chuyện thắp hương
Trẻ nhỏ thích nhìn ngọn nến, thích được thắp hương cùng người lớn. Với trẻ dưới năm tuổi, quy tắc là: "Con đứng cạnh mẹ, mẹ cầm hương, con không chạm vào lửa." Diêm, bật lửa không để trên bàn thờ, không để ở chỗ trẻ kéo ghế leo lên lấy được.
Trẻ lớn hơn có thể được tham gia: cầm hương đã tắt lửa ngọn, cắm vào bát hương khi người lớn đứng cạnh. Kèm theo một câu giải thích: "Đầu hương còn nóng, rèm mà chạm vào là bén lửa, nên mình để rèm buộc gọn." Trẻ hiểu lý do thì tự nhắc người lớn.
Với ông bà, chuyện bàn thờ là chuyện nếp nhà, cần tế nhị. Thay vì nói "bàn thờ nhà mình nguy hiểm", con cháu có thể đề xuất: "Con buộc lại rèm cho gọn, con thay chân nến chắc hơn, tối con thắp đèn điện để ông bà khỏi phải lên tầng thượng tắt nến." Đề xuất đi kèm việc con cháu tự làm thì ông bà dễ nhận.
Ông bà mắt kém, chân yếu mà vẫn lên tầng thượng thắp hương mỗi tối là thêm một nguy cơ ngã trên cầu thang. Có thể bàn với ông bà chọn giờ thắp sớm hơn, khi trời còn sáng, hoặc có người đi cùng.
Giữ nếp an toàn qua những ngày giỗ, Tết
Ngày giỗ, ngày Tết là lúc bàn thờ có nhiều lửa nhất, nhiều đồ nhất và nhiều người qua lại nhất. Trước những ngày đó, người phụ trách bàn thờ trong nhà đi lại một lượt bảng kiểm: rèm, hoa giả, chân nến, ổ cắm đèn thờ. Mất mười phút.
Khi có khách, có trẻ con họ hàng, cử một người lớn để mắt tới bàn thờ suốt buổi. Không phải canh chừng ai, chỉ là có người biết lúc nào nến sắp tàn, lúc nào hương đổ.
Sau ngày giỗ, Tết, gom và cất bớt đồ trang trí giấy, hoa giả, bao lì xì, hộp quà bày quanh bàn thờ. Những thứ này hay được để lại vài tuần, sát ngay chỗ thắp hương hằng ngày.
Nhà có nhiều thế hệ thì nên thống nhất ai là người phụ trách bàn thờ, và người đó cũng là người tắt nến cuối ngày. Khi người phụ trách đi vắng, giao lại rõ ràng cho một người khác thay vì để mỗi người tự nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Để đèn thờ điện bật cả đêm có an toàn không?
Được nếu đèn còn nguyên vẹn, dây không nứt, không bị đè, cắm vào ổ cắm ở chỗ thoáng và không phải ổ chia nối nhiều tầng. Thấy phích, ổ nóng hoặc có mùi khét thì ngừng dùng, gọi thợ điện.
Rèm gần bàn thờ nên cách bao xa?
Không có con số chung cho mọi nhà; nguyên tắc là khi kéo rèm hết cỡ và có gió như thường ngày, rèm không bay tới gần nến, hương. Không đảm bảo được thì buộc gọn hoặc thay rèm ngắn.
Có nên thắp nến rồi đi ngủ không?
Không nên. Nến chỉ nên cháy khi có người trong nhà và còn thức; trước khi ngủ hay ra ngoài thì tắt nến, hoặc dùng đèn điện cho phần còn lại của đêm.
Bàn thờ treo sát trần có cần dời không?
Nếu trần hoặc tủ phía trên đã đen muội, khô nứt, hoặc là vật liệu dễ cháy, nên giảm số nến, dùng hương ngắn, và nhờ thợ đánh giá lại khoảng cách treo cho phù hợp với nhà bạn.
Rèm bàn thờ bén lửa thì có tạt nước không?
Nếu gần đó có đèn điện, ổ cắm thì ngắt aptomat trước. Vật nhỏ bén lửa thì kéo ra nền gạch hoặc úp kín; lửa đã lên cao thì ra ngoài, đóng cửa phòng, gọi 114.
Cho trẻ thắp hương cùng người lớn từ mấy tuổi?
Không có tuổi cố định. Trẻ nhỏ chỉ đứng cạnh và xem; trẻ lớn hơn có thể cắm hương đã tắt ngọn lửa khi người lớn đứng cạnh, còn việc châm lửa vẫn do người lớn làm.