Khi ông bà ở nhà một mình ban ngày, mười phút soát nhà mỗi sáng trước khi con cháu đi làm giảm được phần lớn rủi ro: bếp và van gas đã khoá, đồ ăn trưa có sẵn để ít phải nấu, điện thoại đầy pin trên người ông bà, cửa khoá đúng cách, lối đi thông và giờ gọi hỏi thăm đã hẹn. Việc này không nhằm giám sát ông bà mà để một ngày dài ở nhà không có chỗ nào phải xoay xở một mình với lửa, nước nóng hay khách lạ.
Kế hoạch an toàn tổng thể cho người già ở một mình là một chủ đề rộng. Bài này chỉ đi vào một lát cắt cụ thể: buổi sáng, trước khi người trẻ ra khỏi nhà. Bạn sẽ có bảng soát mười phút, cách chia việc, những điều nên dặn ông bà về khách lạ và điện thoại, và những gì cần làm khi gọi mãi ông bà không nghe máy.
Vì sao ban ngày ở nhà một mình lại nhiều việc dễ sơ suất
Ban ngày, nhà vắng người nhưng việc nhà thì không vắng. Ông bà vẫn nấu bữa trưa, đun nước pha trà, phơi quần áo trên sân thượng, ra mở cổng nhận hàng, nghe điện thoại. Không ai ở bên để đỡ một tay, để nhắc nồi trên bếp hay để mở cửa giúp khi có tiếng chuông. Mỗi việc nhỏ đều làm được, nhưng gộp lại thì ông bà phải tự xoay xở liên tục trong nhiều giờ.
Khung giờ hay có chuyện là cuối buổi sáng khi ông bà nấu ăn, đầu giờ chiều khi ngủ trưa dậy còn chưa tỉnh, và cuối chiều khi trời tối dần mà con cháu chưa về. Một số ông bà còn hay leo ghế lau quạt, lấy đồ trên nóc tủ đúng lúc ở nhà một mình vì không muốn làm phiền ai.
Ngoài ra, ban ngày là giờ của người lạ: người giao hàng, người tự xưng nhân viên điện, nước, người đi chào hàng, và các cuộc gọi lạ. Người lớn tuổi lịch sự, cả tin, ngại từ chối thường dễ mở cửa hay làm theo lời người gọi. Một buổi sáng chuẩn bị kỹ giúp ông bà có sẵn câu trả lời cho phần lớn những tình huống này.
Bảng soát mười phút buổi sáng
Người ra khỏi nhà sau cùng làm, mỗi mục chỉ mất chưa tới một phút. Làm vài tuần đầu thì cần nhìn bảng, sau đó tay chân sẽ tự quen.
| Kiểm gì | Nhìn và thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Bếp, van gas | Bếp đã tắt, van bình đã khoá sau bữa sáng chưa | Khoá van; nếu ông bà cần nấu trưa thì để mở và nhắc vặn chuông hẹn giờ |
| Đồ ăn trưa | Có đồ ăn sẵn chỉ cần hâm, phích nước ấm sẵn không | Nấu dư bữa tối hôm trước, để hộp trong tủ lạnh ngăn dễ thấy |
| Điện thoại của ông bà | Đầy pin, âm lượng to, đang ở trên người hay trong túi áo | Sạc qua đêm, đưa tận tay, kiểm tra chế độ im lặng |
| Cửa chính, cổng | Khoá theo cách ông bà tự mở được từ trong, chìa để chỗ cố định | Không khoá trái từ ngoài nhốt ông bà trong nhà |
| Lối đi | Hành lang, cầu thang có đồ để tạm, đồ chơi của cháu, thùng hàng không | Dọn trước khi đi |
| Nước nóng | Bình nóng lạnh đã tắt sau lượt tắm sáng chưa, nhiệt độ có bị vặn lên không | Tắt hoặc để ở mức vừa phải theo thoả thuận |
| Thuốc trong ngày | Ô thuốc trưa, chiều trong hộp chia đã có chưa | Chia bổ sung, nhắc giờ uống |
| Thời tiết | Trời nắng nóng hay rét đậm, có mưa giông không | Dặn đóng cửa sổ, quạt hay áo ấm để sẵn, không lên sân thượng khi mưa giông |
| Giờ hỏi thăm | Hẹn mấy giờ gọi, ai gọi | Thống nhất một hai mốc giờ cố định |
Nên dán bảng này ở mặt trong cửa ra vào. Lúc vội, người ta quên đúng những thứ quen nhất, và một tờ giấy đặt đúng chỗ nhắc tốt hơn trí nhớ.
Những việc nên dặn ông bà để dành tới khi có người ở nhà
Không phải cấm, mà là dồn những việc rủi ro nhất vào lúc có người ở bên. Nói rõ lý do để ông bà thấy hợp lý:
- Leo ghế, leo thang để lau quạt, thay bóng đèn, lấy đồ trên nóc tủ.
- Lên sân thượng, mái tôn phơi đồ khi trời mưa, gió to hay nắng gắt giữa trưa.
- Bê vác đồ nặng lên xuống cầu thang: bao gạo, bình nước lớn, chậu cây.
- Tắm khi nhà không có ai, nhất là tắm nước nóng lâu; nếu ông bà muốn tắm thì nên tắm vào lúc có người hoặc báo trước một cuộc gọi.
- Nấu những món cần chiên rán nhiều dầu, đun nồi to lâu giờ.
- Đi ra ngoài một mình tới chỗ xa khi không báo ai.
Với những việc ông bà vẫn muốn tự làm, như tưới cây, quét sân, nấu một bữa nhẹ, đừng cấm. Ông bà còn làm được việc nhà là còn thấy mình có ích; điều cần là việc đó diễn ra trong điều kiện an toàn hơn.
Khách lạ và điện thoại lạ: dặn ông bà thế nào
Không mở cửa cho người không hẹn trước. Người tự xưng nhân viên điện, nước, gas, người giao hàng không rõ, người đi khảo sát đều có thể chờ con cháu về. Ông bà chỉ cần nói qua cửa: "Anh cứ để lại số, chiều con cháu nhà này về sẽ gọi lại", không cần mở cửa.
Thống nhất trước ai được vào nhà. Danh sách ngắn: hàng xóm thân, người giúp việc quen, thợ đã hẹn có con cháu báo trước. Ngoài danh sách thì không mở.
Cuộc gọi đòi tiền hay báo tin dữ thì cúp máy, gọi con cháu. Nhiều cuộc gọi lừa đảo nhắm vào người lớn tuổi bằng tin con cháu gặp nạn, cần chuyển tiền gấp, hay giả danh cơ quan chức năng. Dặn ông bà: không chuyển tiền, không đọc mã số nào qua điện thoại, cúp máy rồi gọi lại cho con cháu bằng số quen.
Có chuyện bất thường thì gọi. Có người lạ lảng vảng, có tiếng động lạ, nghi có trộm thì ông bà ở yên trong nhà, khoá cửa và gọi 113 hoặc gọi con cháu, hàng xóm. Không tự ra đối mặt.
Việc nhà tự làm được và việc cần người khác
Phần lớn chuẩn bị là thói quen; một vài thứ cần thợ hoặc cần thoả thuận với hàng xóm.
| Việc | Tự làm được | Cần thợ hoặc người khác |
|---|---|---|
| Liên lạc | Điện thoại có số gọi nhanh, âm lượng to, chữ to | Lắp chuông cửa có hình nếu cần để ông bà xem trước khi mở |
| Cửa | Chìa khoá cố định, không khoá trái từ ngoài | Sửa khoá kẹt, thay ổ khoá khó mở với tay đau khớp |
| Bếp | Khoá van, chuông hẹn giờ, đồ ăn sẵn | Đơn vị gas kiểm tra van khó vặn, dây dẫn cũ |
| Người hỗ trợ | Hẹn giờ gọi | Nhờ hàng xóm giữ chìa dự phòng, ghé qua khi được báo |
Mỗi nhà có cách riêng; điều quan trọng là có ít nhất một người ở gần biết ông bà đang ở nhà một mình và có thể tới trong ít phút. Với người hàng xóm nhận giữ chìa khoá, hãy nói rõ khi nào nên ghé, gọi ai sau khi ghé, và cảm ơn họ cho đàng hoàng; mối quan hệ ấy cần được giữ gìn như mọi sự giúp đỡ lâu dài khác. Nếu ông bà ở chung cư, bảo vệ toà nhà cũng có thể là một mắt xích, miễn họ biết căn hộ nào có người lớn tuổi ở một mình ban ngày và số của con cháu.
Khi gọi mãi ông bà không nghe máy
Đa số lần là ông bà để điện thoại xa, đang ngủ hay đang tắm. Nhưng nên có sẵn trình tự để không hoảng, cũng không chủ quan.
- Gọi lại hai ba lần cách nhau vài phút, gọi cả số máy bàn nếu có.
- Nhắn hàng xóm hoặc người giữ chìa khoá dự phòng ghé qua gõ cửa.
- Nếu không ai tới được, người nhà gần nhất về kiểm tra.
- Vào nhà, nếu thấy ông bà nằm dưới sàn, lơ mơ hay không tỉnh: không vội đỡ dậy, gọi 115, giữ ấm và ở bên chờ.
- Nếu ngửi thấy mùi gas khi mở cửa: không bật công tắc điện, mở cửa cho thoáng, khoá van nếu với tới, đưa ông bà ra ngoài rồi gọi; có cháy, nổ thì gọi 114.
Sau mỗi lần như vậy, dù hoá ra không sao, nên cùng ông bà xem lại: điện thoại để ở đâu, âm lượng ra sao, có cần thêm một giờ gọi hỏi thăm không. Kỹ năng xử trí khi người bất tỉnh nên được học ở lớp sơ cứu có thực hành.
Giữ cho ông bà thấy được tin tưởng chứ không bị trông chừng
Bảng soát buổi sáng và giờ gọi hỏi thăm dễ khiến ông bà thấy mình như trẻ con bị trông. Cách nói giúp nhiều: "Con gọi trưa để nghe giọng mẹ cho yên tâm làm việc" khác hẳn "con gọi kiểm tra xem mẹ có sao không". Để ông bà gọi cho con cháu cũng được, đổi chiều cho ông bà chủ động.
Mời ông bà góp ý vào bảng soát: ông bà muốn tự khoá van hay muốn con khoá, muốn ăn trưa món gì, giờ nào tiện nghe máy. Khi ông bà tham gia làm ra quy ước, ông bà giữ quy ước tốt hơn.
Mỗi khi mùa thay đổi, sức khoẻ ông bà thay đổi hay nhà có thêm người, xem lại bảng một lần. Người ra khỏi nhà sau cùng mỗi sáng phụ trách soát, còn người về sớm nhất mỗi chiều ghé qua phòng ông bà hỏi một câu về ngày của ông bà.
Cũng đừng quên rằng một ngày ở nhà một mình còn có nỗi buồn chán. Ông bà có việc để làm, có cuộc trò chuyện với hàng xóm, có chương trình yêu thích, có cháu gọi video buổi trưa thì ít khi tự tìm việc leo trèo, dọn dẹp quá sức để giết thời gian. An toàn trong nhà không tách rời được với việc ông bà có một ngày dễ chịu.
Câu hỏi thường gặp
Người già ở nhà một mình ban ngày có nên khoá cửa ngoài không?
Không nên khoá trái từ bên ngoài nhốt ông bà trong nhà, vì khi có cháy hay cần ra ngoài ông bà không tự mở được. Nên khoá theo cách ông bà mở được từ trong, chìa để chỗ cố định.
Có nên để ông bà tự nấu bữa trưa khi ở nhà một mình?
Nếu ông bà còn nấu được và muốn nấu thì không nên cấm. Có thể chuẩn bị sẵn đồ chỉ cần hâm, nhắc dùng chuông hẹn giờ, tránh chiên rán nhiều dầu và đun nồi to lâu giờ khi không có ai ở nhà.
Ông bà hay mở cửa cho người lạ thì dặn thế nào?
Thống nhất một danh sách ngắn những người được vào nhà. Ngoài danh sách, ông bà chỉ nói chuyện qua cửa và hẹn lại khi con cháu về. Nói rõ lý do để ông bà không thấy bị nghi ngờ người khác.
Gọi ông bà không nghe máy thì bao lâu nên nhờ người ghé qua?
Tuỳ thói quen của ông bà, nhưng nên thống nhất trước một mốc. Gọi lại vài lần không được thì nhờ hàng xóm hay người giữ chìa ghé qua, thay vì chờ tới tối.
Ông bà nhận cuộc gọi báo con cháu gặp nạn đòi chuyển tiền thì làm sao?
Dặn ông bà cúp máy, không chuyển tiền, không đọc mã số nào, rồi gọi lại cho con cháu bằng số quen. Nhiều cuộc gọi lừa đảo dùng đúng kịch bản này với người lớn tuổi.
Có cần lắp thiết bị theo dõi khi ông bà ở nhà một mình?
Đó là lựa chọn của từng nhà và cần hỏi ý ông bà vì liên quan tới sự riêng tư. Dù có thiết bị, bảng soát buổi sáng, giờ gọi hỏi thăm và hàng xóm giữ chìa vẫn là nền tảng.