Người già uống nhầm thuốc ở nhà thường vì ba lý do: nhiều loại thuốc để chung một chỗ, mắt kém không đọc được chữ trên vỉ và chai, và không nhớ mình đã uống hay chưa. Cách giữ an toàn không nằm ở việc nhớ giỏi hơn mà ở cách sắp đặt: mỗi người một chỗ thuốc riêng, hộp chia theo buổi, chai lọ nguy hiểm không đứng cạnh thuốc uống, và một tờ danh sách thuốc đang dùng luôn ở chỗ dễ lấy.
Bài này không bàn thuốc nào, liều bao nhiêu; đó là việc của bác sĩ và dược sĩ. Ở đây chỉ đi qua chỗ cất thuốc trong nhà, những món dễ bị nhầm với thuốc, việc người nhà tự làm được và việc cần hỏi người có chuyên môn, cùng cách xử trí ban đầu khi nghi ông bà uống nhầm.
Vì sao nhầm thuốc xảy ra ở chính nhà mình
Nhiều ông bà cùng lúc dùng vài loại thuốc theo đơn, thêm thuốc bổ, thêm thuốc của lần khám trước chưa dùng hết. Các vỉ thuốc trông khá giống nhau, chữ in nhỏ, màu nhạt, đọc dưới ánh đèn vàng trong phòng ngủ càng khó. Thuốc của ông và thuốc của bà để chung một khay, hai vỉ cùng màu, cầm nhầm vỉ là chuyện rất dễ.
Trí nhớ ngắn hạn là lý do thứ hai. Uống thuốc là việc lặp lại mỗi ngày nên ký ức hôm nay dễ lẫn với hôm qua. Ông bà không chắc đã uống viên buổi sáng chưa, uống thêm cho chắc, thế là uống trùng. Ngược lại, có người sợ uống trùng nên bỏ luôn.
Lý do thứ ba là đồ không phải thuốc nhưng đựng trong chai lọ nhỏ: dầu gió, dầu nóng, cồn xoa bóp, nước nhỏ mắt, siro ho của cháu, thậm chí nước tẩy rửa được chiết vào chai nhựa nhỏ. Mắt kém, tay quen, chai nào trông quen thì cầm. Một gia đình từng thấy ông cụ nhỏ nhầm chai dầu vào mắt vì hai chai cùng cỡ để cạnh nhau trên đầu giường.
Ngoài ba lý do trên còn những tình huống bất thường dễ gây nhầm: ông bà vừa xuất viện với đơn thuốc mới trong khi thuốc cũ vẫn còn trong tủ; ông bà về ở luân phiên nhà các con, mỗi nhà để thuốc một kiểu; người quen biếu một loại thuốc bổ không rõ thành phần. Những lúc chuyển tiếp như vậy, trật tự quen thuộc bị xáo trộn, và chính trật tự quen thuộc là thứ giúp người lớn tuổi không nhầm. Vì thế mỗi lần có thay đổi, người nhà nên ngồi xuống cùng ông bà sắp lại từ đầu thay vì chèn thêm vào chỗ cũ.
Bảng kiểm chỗ cất và cách dùng thuốc của ông bà
Mang theo điện thoại để chụp lại các loại thuốc đang có, rồi kiểm từng dòng.
| Kiểm gì | Nhìn và thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Chỗ cất | Thuốc của ông bà ở mấy chỗ: đầu giường, bàn ăn, túi xách, tủ bếp | Gom về một chỗ cố định cho mỗi người, khô ráo, xa tầm tay trẻ |
| Thuốc của ai | Thuốc của ông, của bà, của con cháu có để chung khay không | Mỗi người một hộp riêng, khác màu, ghi tên to bằng bút dạ |
| Thuốc cũ, hết hạn | Có thuốc của đợt khám trước, thuốc không rõ để làm gì không | Đưa hỏi dược sĩ, bác sĩ; không dùng tiếp khi không có chỉ định |
| Hộp chia thuốc | Có hộp chia theo ngày, theo buổi không; ai chia | Một người cố định chia mỗi tuần, đối chiếu với đơn |
| Ánh sáng chỗ uống thuốc | Ông bà đọc được chữ trên hộp chia không | Uống thuốc ở bàn có đèn sáng, có kính đọc sẵn ở đó |
| Chai lọ dễ nhầm | Dầu gió, cồn, nước nhỏ mắt, siro có đứng cạnh thuốc uống không | Tách riêng: thuốc uống một chỗ, thuốc dùng ngoài một chỗ khác hẳn |
| Hoá chất chiết chai | Có nước tẩy, dầu hoả, xăng chiết vào chai nước, chai thuốc cũ không | Bỏ ngay, để hoá chất trong chai gốc ở chỗ cao, xa bếp |
| Danh sách thuốc | Có tờ ghi thuốc đang dùng, ngày bắt đầu không | Viết một tờ chữ to, dán trong tủ, chụp lại trong điện thoại con cháu |
Tờ danh sách thuốc đang dùng là thứ nhân viên y tế hỏi đầu tiên khi ông bà phải đi cấp cứu. Có sẵn một tờ ở nhà và một bản chụp trong điện thoại tiết kiệm được nhiều phút quý.
Hộp chia thuốc: dùng thế nào để thật sự đỡ nhầm
Chia theo buổi chứ không chỉ theo ngày. Hộp có ô sáng, trưa, tối giúp ông bà nhìn là biết đã uống hay chưa: ô trống là đã uống, ô còn thuốc là chưa. Đó là cách trả lời câu hỏi "uống chưa nhỉ" mà không cần trí nhớ.
Một người chia, một lúc cố định. Chọn một buổi trong tuần, một người làm, ngồi ở bàn sáng, mở đơn thuốc ra đối chiếu. Đổi người chia liên tục dễ sinh nhầm vì mỗi người hiểu đơn một kiểu.
Khi đơn thay đổi, làm lại hộp ngay. Bác sĩ đổi thuốc, thêm thuốc, bỏ thuốc thì đổ hết thuốc cũ trong hộp ra chia lại, không chèn thêm vào ô đã chia. Cập nhật luôn tờ danh sách.
Thuốc không chia được thì để cạnh hộp, có ghi chú. Một số thuốc cần giữ trong vỉ, chai riêng, để lạnh, hay chỉ dùng khi cần; với loại này, hỏi dược sĩ cách bảo quản và ghi một dòng chữ to dán cạnh hộp.
Hộp chia nằm xa tầm tay trẻ. Hộp có nắp bật dễ mở, nhiều màu, trông như hộp kẹo với trẻ nhỏ. Nhà có cháu nhỏ thì đặt hộp ở chỗ cao, có nắp khoá nếu cần.
Mắt kém đọc nhãn: làm cho chữ dễ đọc trước khi cần đọc
Để kính đọc ở đúng chỗ uống thuốc. Ông bà hay để kính ở phòng khách còn thuốc ở phòng ngủ, nên lúc uống thuốc lại đọc mò. Một chiếc kính đọc thứ hai đặt cố định cạnh hộp thuốc là cách rẻ mà hiệu quả.
Ánh sáng trắng, đủ sáng ở bàn uống thuốc. Chữ trên vỉ thuốc in nhỏ và hay phản chiếu ánh đèn. Một đèn bàn chiếu xuống, không chói, giúp đọc dễ hơn nhiều so với ánh đèn trần màu vàng.
Viết lại tên bằng chữ to, đánh dấu màu. Con cháu dùng bút dạ viết chữ to lên hộp đựng mỗi loại thuốc, hoặc dán chấm màu theo quy ước: chấm xanh uống sáng, chấm cam uống tối. Không bóc vỉ ra khỏi hộp gốc để dồn vào lọ chung, vì như vậy mất hết thông tin trên hộp.
Tách hẳn vị trí thuốc uống và thuốc dùng ngoài. Thuốc uống ở bàn ăn, thuốc nhỏ mắt và dầu xoa ở phòng tắm hoặc ngăn kéo khác. Khi vị trí đã khác nhau, mắt kém cũng khó cầm nhầm.
Việc nhà tự làm được và việc cần người có chuyên môn
Phần sắp đặt là việc của nhà; phần thuốc và liều là việc của bác sĩ, dược sĩ.
| Việc | Tự làm được | Phải hỏi bác sĩ, dược sĩ |
|---|---|---|
| Sắp xếp | Gom chỗ cất, tách thuốc từng người, tách thuốc uống và dùng ngoài | Không cần |
| Chia thuốc | Chia vào hộp theo đúng đơn đang có | Khi đơn ghi không rõ, khi không chắc thuốc nào uống lúc nào |
| Thuốc cũ, thuốc lạ | Gom riêng, không dùng | Thuốc đó còn dùng được không, có trùng với thuốc mới không |
| Quên, uống trùng | Ghi lại đã uống gì, lúc nào | Có cần uống bù không, uống trùng có sao không |
Người nhà không tự tăng, giảm, bỏ hay thêm thuốc cho ông bà, kể cả thuốc bổ, thuốc nam người quen giới thiệu. Mọi thay đổi nên có ý kiến của bác sĩ đang theo dõi ông bà. Khi đi khám, mang theo cả hộp chia và tờ danh sách để bác sĩ thấy ông bà đang thực sự dùng những gì, kể cả thuốc bổ và thuốc mua thêm ngoài đơn.
Khi nghi ông bà uống nhầm hoặc uống trùng thuốc
Đây là định hướng cho phút đầu, không thay cho tư vấn y tế.
- Giữ bình tĩnh, hỏi ông bà đã uống gì, lúc nào, khoảng bao nhiêu. Gom ngay vỉ, chai, hộp liên quan, kể cả vỉ đã hết.
- Không tự gây nôn, không móc họng, không cho uống sữa, nước muối hay bất cứ thứ gì để "giải".
- Nếu ông bà lơ mơ, khó thở, co giật, đau ngực, nôn nhiều, da tái, gọi 115 ngay và mang theo vỉ, chai, tờ danh sách thuốc.
- Nếu ông bà tỉnh táo, chưa có dấu hiệu gì, gọi cho cơ sở y tế đang theo dõi ông bà hoặc gọi 115 để được hướng dẫn; đừng chờ xem có sao không.
- Nếu dầu gió, cồn, thuốc nhỏ dùng ngoài dây vào mắt, rửa mắt bằng nước sạch chảy nhẹ và đi khám.
Một số tình huống ngộ độc cần xử trí chuyên môn ngay, và thời gian quan trọng hơn mọi mẹo dân gian. Học một lớp sơ cứu có thực hành giúp người nhà bình tĩnh và biết việc nào không được làm.
Nhắc ông bà mà không làm ông bà thấy bị giám sát
Nhiều ông bà rất tự lập trong chuyện thuốc men và khó chịu khi con cháu "kiểm tra". Thay vì hỏi "bố uống thuốc chưa" nhiều lần trong ngày, hộp chia theo buổi để chính ông bà tự nhìn là biết. Con cháu chỉ cần liếc qua hộp khi đi ngang.
Khi muốn gom thuốc cũ, hãy hỏi ý ông bà: "Mình mang đi hỏi dược sĩ xem cái nào còn dùng, cái nào bỏ, cho tủ gọn". Ông bà thường giữ thuốc cũ vì tiếc hoặc vì nghĩ có lúc cần; được người có chuyên môn nói giúp sẽ dễ buông hơn.
Mỗi lần ông bà đi khám về, người chia thuốc xem lại đơn và hộp ngay trong ngày. Khi ông bà về ở với con cháu khác hay đi chơi xa, mang theo cả hộp chia và tờ danh sách. Nhà có trẻ nhỏ thì nhắc ông bà không để thuốc trong túi xách để dưới thấp, vì trẻ hay lục túi ông bà tìm kẹo.
Câu hỏi thường gặp
Người già uống trùng một liều thuốc thì có sao không?
Tuỳ loại thuốc; có loại uống trùng không sao, có loại cần xử trí ngay. Người nhà không nên tự đoán. Gom vỉ thuốc, gọi cơ sở y tế đang theo dõi ông bà hoặc gọi 115 để được hướng dẫn, gọi ngay nếu ông bà có dấu hiệu bất thường.
Có nên gây nôn khi ông bà uống nhầm thuốc không?
Không nên tự gây nôn, móc họng hay cho uống thứ gì để giải. Việc đó có thể làm tình trạng nặng hơn. Hãy gọi 115 hoặc cơ sở y tế và mang theo vỉ, chai thuốc.
Hộp chia thuốc loại nào hợp với người già mắt kém?
Hộp có ô to, chữ hoặc màu phân biệt rõ sáng, trưa, tối, nắp dễ mở với tay đau khớp nhưng vẫn khó mở với trẻ nhỏ. Nên cho ông bà thử mở đóng trước khi dùng hằng ngày.
Thuốc của ông và bà để chung một hộp được không?
Không nên. Mỗi người nên có hộp riêng, khác màu, có tên to. Thuốc của hai người để chung là một trong những cách nhầm phổ biến nhất trong nhà.
Ông bà hay quên uống thuốc thì làm thế nào?
Hộp chia theo buổi đặt ở chỗ ông bà luôn đi qua vào giờ uống, như bàn ăn, cùng với chuông nhắc trên điện thoại. Có uống bù khi quên hay không thì hỏi bác sĩ, không tự quyết.
Thuốc cũ còn hạn có nên giữ lại dùng khi cần không?
Thuốc của lần khám trước có thể không còn phù hợp với tình trạng hiện tại. Nên mang hỏi bác sĩ, dược sĩ; không có chỉ định thì không dùng lại và không cho người khác dùng.