Người già dễ bị bỏng nước nóng ở nhà hơn ta tưởng vì da mỏng, cảm nhận nóng chậm và tay cầm kém chắc; những thứ quen thuộc như phích nước, ấm siêu tốc, vòi sen nóng lạnh và chậu ngâm chân buổi tối là bốn chỗ hay xảy ra nhất. Giữ nhiệt độ nước vừa phải, đặt phích và ấm đúng chỗ, thử nước bằng tay trước khi bước vào và biết làm đúng trong phút đầu sau khi bỏng là phần lớn việc cần làm.
Bỏng nước nóng ở người lớn tuổi thường không ồn ào: một ít nước sôi đổ lên mu bàn chân, một lần ngâm chân quá lâu, một vòi sen chợt nóng lên. Nhưng vết bỏng ở da người già lâu lành hơn. Bài đi qua cơ chế, bảng kiểm từng món, việc nhà làm được, việc của thợ và cách xử trí ban đầu.
Vì sao da người già bỏng nhanh mà biết chậm
Theo năm tháng, lớp da mỏng dần và lớp mỡ dưới da cũng ít đi, nên cùng một lượng nước nóng, nhiệt đi sâu vào da người già nhanh hơn ở người trẻ. Bên cạnh đó, cảm giác nóng ở bàn tay, bàn chân của nhiều người lớn tuổi kém nhạy, nhất là người có bệnh làm giảm cảm giác ở chân theo chẩn đoán của bác sĩ. Họ thấy "ấm dễ chịu" ở mức nước mà người trẻ đã thấy nóng rát.
Thêm vào đó là bàn tay: khớp ngón tay đau, cầm nắm yếu, tay hơi run khiến việc rót nước từ phích hay nhấc ấm đầy dễ bị sóng sánh. Mắt kém thì khó thấy mực nước trong cốc. Ngồi lâu một chỗ, phản xạ rút chân ra khỏi chậu nước nóng cũng chậm hơn.
Nước càng nóng thì thời gian gây bỏng càng ngắn. Vì vậy với nhà có người lớn tuổi, nhiệt độ nước nóng dùng để tắm thường được khuyên để ở mức vừa phải theo hướng dẫn nhà sản xuất bình nóng lạnh, không để mức cao nhất; nước sôi chỉ nên nằm trong phích, ấm và được rót ở chỗ ngồi vững.
Bảng kiểm bốn chỗ hay bỏng nước nóng
Đi lần lượt từ bếp, phòng khách tới phòng tắm và chỗ ông bà ngâm chân buổi tối.
| Kiểm gì | Nhìn và thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Phích nước | Phích đặt ở đâu, ông bà rót khi đứng hay ngồi, nắp có khít không | Đặt phích trên mặt bàn vững ngang tầm ngồi, không đặt dưới sàn hay mép bàn; thay phích nắp lỏng |
| Ấm siêu tốc | Ông bà nhấc ấm đầy có run tay không, dây điện có vắt qua mép bàn không | Chỉ đun lượng nước vừa dùng, chọn ấm nhẹ có tay cầm chắc, dây gọn sát tường |
| Cốc pha trà | Ông bà cầm cốc nước nóng đi lại trong nhà không | Dùng cốc có quai, có nắp, uống tại bàn, không mang đi |
| Bình nóng lạnh | Núm chỉnh nhiệt đang để ở mức nào, có chữ hay vạch nào để nhìn không | Để mức vừa phải theo sách hướng dẫn, đánh dấu vị trí đã chỉnh |
| Vòi sen, vòi trộn | Mở thử: nước có đổi nóng lạnh đột ngột không, tay gạt có biết đầu nào nóng đầu nào lạnh không | Đánh dấu màu chiều nóng, chiều lạnh; vòi chập chờn thì báo thợ nước |
| Chậu ngâm chân | Ông bà thử nước bằng chân hay bằng tay, ngâm bao lâu, có đổ thêm nước sôi vào khi đang ngâm không | Thử bằng mu bàn tay hoặc khuỷu tay người nhà, không đổ thêm nước sôi khi chân đang trong chậu |
| Túi chườm, chai nước nóng | Có dùng chai nước nóng để chườm lưng, ủ chân khi ngủ không | Không ngủ cùng túi chườm nước nóng, chỉ chườm lúc thức và có lớp vải dày |
Chậu ngâm chân là chỗ dễ bị coi nhẹ nhất. Thói quen châm thêm nước sôi khi nước nguội trong lúc chân vẫn còn trong chậu là cách gây bỏng phổ biến; nên nhấc chân ra, châm, khuấy, thử lại rồi mới ngâm tiếp.
Xông hơi nồi lá và nồi nước luộc: chỗ bỏng hơi hay bị quên
Nhiều ông bà có thói quen xông hơi bằng nồi nước lá khi cảm, trùm chăn kín ngồi trên nồi vừa đun sôi. Hơi nước sôi gây bỏng mặt, bỏng đường thở nhanh hơn người ta nghĩ, và ngồi trùm kín trong chăn nóng còn dễ làm choáng, mà lúc choáng thì chân tay dễ va vào nồi. Nếu gia đình vẫn muốn xông, nồi nên đặt trên sàn phẳng, vững, có người lớn ngồi bên cạnh, không trùm kín đầu, và dừng ngay khi ông bà thấy khó chịu. Cách chữa cảm thì nên hỏi bác sĩ.
Chỗ thứ hai là nồi nước luộc, nồi canh to trên bếp. Bê một nồi nước sôi đầy từ bếp ra bồn rửa để chắt là việc cần hai tay chắc, hông khoẻ và đường đi thông. Với ông bà, nên dùng cái muôi múc bớt nước ra trước, hoặc vớt đồ luộc ra bằng vá lưới rồi để nồi nguội mới đổ. Tay cầm nồi luôn xoay vào trong mặt bếp để không ai đi ngang quệt phải.
Hai tình huống này có chung một điểm: hơi nóng và nước nóng ở số lượng lớn, trong khi người làm việc ấy lại là người có tay cầm yếu đi. Giảm khối lượng nước nóng phải xách, phải bưng là cách làm an toàn hơn mọi lời dặn cẩn thận.
Vì sao vòi sen có lúc chợt nóng lên
Một số nhà gặp chuyện đang tắm thì nước bỗng nóng rát trong vài giây. Lý do thường là ở chỗ khác trong nhà có người vừa mở vòi nước lạnh, xả bồn cầu hay máy giặt bắt đầu lấy nước, làm áp lực nước lạnh tụt xuống trong khi nước nóng vẫn chảy đều. Với người trẻ, đó chỉ là một cú giật mình; với ông bà đang đứng trên sàn ướt, cú giật mình ấy dễ thành một bước lùi trượt chân.
Việc nhà làm được là thống nhất khi ông bà tắm thì người khác tạm không dùng nước ở chỗ khác, ông bà tắm bằng vòi cầm tay và hướng vòi ra xa người khi mở, thử nước bằng tay trước. Nếu hiện tượng lặp lại thường xuyên, hỏi thợ nước về vòi trộn có ổn nhiệt hay cách cân lại áp lực nước. Đó là việc của thợ, người trong nhà không tự tháo đường ống.
Việc nhà tự làm được và việc của thợ
Phần lớn việc giảm bỏng là đổi chỗ đặt và thói quen; những việc đụng vào bình nóng lạnh, đường nước nóng để người có nghề làm.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Nhiệt độ nước tắm | Vặn núm chỉnh nhiệt có sẵn ở mặt ngoài bình theo sách hướng dẫn | Tháo bình, chỉnh bên trong, bình nóng bất thường, vỏ bình có điện |
| Vòi trộn | Đánh dấu chiều nóng lạnh, tập ông bà mở lạnh trước rồi mới thêm nóng | Thay vòi trộn ổn nhiệt, sửa vòi chập chờn |
| Phích, ấm | Dời chỗ đặt, thay phích, chọn ấm nhẹ | Đi thêm ổ cắm ở chỗ ông bà hay pha trà để khỏi kéo dây |
| Chậu ngâm chân | Dùng chậu vững, đặt trên sàn phẳng, có ghế ngồi chắc | Không cần thợ |
Với bình nóng lạnh, người trong nhà chỉ vặn núm chỉnh có sẵn bên ngoài. Bình rò nước, có mùi khét, có cảm giác tê khi chạm vào vòi là lúc ngắt aptomat của bình và gọi thợ điện, không tự tháo vỏ.
Phút đầu khi ông bà bị bỏng nước nóng
Đây là định hướng xử trí ban đầu, không thay cho thăm khám. Mục tiêu là làm mát vết bỏng đúng cách và biết lúc nào phải đi viện.
- Đưa ông bà ra khỏi nguồn nóng, cởi bỏ nhẹ nhàng quần áo, tất ướt nước nóng, nhẫn, vòng ở chỗ bị bỏng nếu không dính vào da. Chỗ vải dính vào da thì để nguyên.
- Làm mát vết bỏng bằng nước sạch mát chảy nhẹ trong một khoảng thời gian đủ lâu, thường được khuyên khoảng hai mươi phút. Không dùng đá lạnh, không chườm nước đá trực tiếp.
- Không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ, dầu, lòng trắng trứng hay bất cứ thứ gì lên vết bỏng. Đó là những mẹo sai, dễ gây nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá vết thương.
- Không chọc vỡ nốt phỏng. Che vết bỏng bằng vải sạch hoặc màng bọc thực phẩm sạch đặt nhẹ lên, không quấn chặt.
- Gọi 115 hoặc đưa đi cơ sở y tế ngay khi vết bỏng rộng, ở mặt, bàn tay, bàn chân, vùng kín, khớp, có phỏng nước lớn, da trắng bệch hay cháy sém, hoặc ông bà có bệnh nền. Với người lớn tuổi, nên đi khám kể cả khi bỏng nhỏ mà chậm lành.
- Trong lúc làm mát, giữ ấm phần cơ thể còn lại để ông bà không bị lạnh.
Lớp sơ cứu có thực hành sẽ dạy kỹ cách làm mát, che vết bỏng và nhận biết bỏng nặng. Một buổi học như vậy hữu ích cho cả nhà, không riêng gì người chăm ông bà.
Nhắc ông bà và chia việc trong nhà
Ngâm chân nước nóng buổi tối là thú vui của nhiều ông bà, không nên cấm. Cách nhắc dễ nghe là cùng làm: "Để con pha nước cho bố ngâm, con thử tay rồi bố cho chân vào nhé". Con cháu thử nước bằng mu bàn tay hay khuỷu tay sẽ chính xác hơn bàn chân của ông bà.
Với phích nước, nhiều ông bà có thói quen để phích dưới chân bàn uống trà. Đặt lên mặt bàn ngay cạnh chỗ ngồi vừa giảm cúi, vừa giảm nguy cơ cháu nhỏ chạy qua làm đổ. Cả nhà có thể thống nhất một chỗ đặt phích cố định để ai cũng biết.
Người chỉnh nhiệt độ bình nóng lạnh nên là một người cố định trong nhà, chỉnh một lần rồi đánh dấu, ai muốn đổi thì hỏi. Như vậy tránh được chuyện người trẻ vặn lên mức cao để tắm nhanh rồi quên vặn lại, đến lượt ông bà tắm thì nước nóng hơn hẳn. Mỗi khi đổi mùa, bật thêm sưởi phòng tắm hay thay bình mới, kiểm lại một lần.
Câu hỏi thường gặp
Bỏng nước nóng có nên chườm đá không?
Không nên chườm đá hay nước đá trực tiếp lên vết bỏng vì có thể làm tổn thương da thêm. Cách thường được khuyên là để nước sạch mát chảy nhẹ lên vết bỏng trong khoảng hai mươi phút rồi che bằng vải sạch.
Bôi kem đánh răng lên vết bỏng có đúng không?
Không đúng. Kem đánh răng, nước mắm, dầu, mỡ đều không làm mát vết bỏng mà còn dễ gây nhiễm trùng và khiến nhân viên y tế khó đánh giá. Chỉ làm mát bằng nước sạch và đi khám khi cần.
Nước ngâm chân cho người già nên nóng đến đâu?
Nước chỉ nên ấm dễ chịu khi người nhà thử bằng mu bàn tay hay khuỷu tay, không thử bằng chân của ông bà vì cảm giác ở chân có thể đã kém. Không châm thêm nước sôi khi chân đang ngâm.
Bình nóng lạnh nên để nhiệt độ bao nhiêu khi nhà có người già?
Nên để ở mức vừa phải theo sách hướng dẫn nhà sản xuất, không để mức cao nhất. Đánh dấu vị trí núm đã chỉnh và thống nhất một người phụ trách để không ai vô tình vặn lên.
Ông bà bị bỏng nhỏ ở bàn chân có cần đi khám không?
Với người lớn tuổi, bỏng ở bàn chân, bàn tay nên được khám vì da lâu lành và dễ nhiễm trùng, nhất là người có bệnh nền. Nếu vết bỏng đỏ lan, sưng, chảy dịch hay ông bà sốt thì đi khám ngay.
Có nên để ông bà tự rót nước sôi từ phích không?
Nếu ông bà còn cầm chắc và muốn tự làm thì nên để ông bà làm, chỉ cần phích đặt trên mặt bàn vững, ông bà ngồi khi rót, cốc có quai. Khi tay run nhiều, con cháu có thể pha sẵn nước ấm vào bình giữ nhiệt nhỏ.