Người già hay choáng khi vừa đứng dậy, nên những chỗ ông bà ngồi rồi đứng lên nhiều lần mỗi ngày như giường, ghế, bồn cầu phải vừa tầm, chắc chắn và có chỗ bám ngay trong tầm tay. Kết hợp với thói quen đứng lên chậm theo ba nhịp, phần lớn cú choáng sẽ chỉ còn là một thoáng hoa mắt khi ông bà đang có chỗ vịn, thay vì một cú ngã giữa phòng.
Bài này không bàn về nguyên nhân bệnh lý của chóng mặt, việc đó thuộc về bác sĩ. Ở đây chỉ đi qua những chỗ ngồi trong nhà: kiểm độ cao, độ chắc, chỗ vịn, việc nhà tự chỉnh được và việc cần thợ, cùng cách xử trí trong phút đầu khi ông bà choáng.
Vì sao lúc đứng dậy là lúc dễ ngã
Khi người ta đang nằm hay ngồi rồi đứng lên, máu dồn xuống chân và cơ thể phải điều chỉnh rất nhanh để giữ đủ máu lên đầu. Ở người trẻ việc này diễn ra trong chớp mắt. Ở nhiều người lớn tuổi, nhất là người đang dùng một số loại thuốc, người uống ít nước hay vừa ngủ dậy, sự điều chỉnh này chậm hơn, nên có vài giây đầu mắt tối sầm, đầu lâng lâng, chân như hẫng.
Vài giây ấy không nguy hiểm nếu ông bà đang ngồi hay có chỗ bám. Nó trở thành cú ngã khi ông bà đứng bật dậy rồi bước ngay, khi chiếc giường quá thấp khiến phải rướn người mới đứng lên được, hay khi thứ duy nhất trong tầm tay để vịn là chiếc ghế nhựa nhẹ trượt đi.
Ngoài ra còn những lúc dễ bị bỏ qua: đứng dậy sau bữa ăn no, sau khi tắm nước ấm lâu, sau khi ngồi bồn cầu rặn lâu, hay đang ngồi xổm nhặt đồ rồi đứng lên. Nếu ông bà hay bị choáng, kể cả nhẹ, hãy nói với bác sĩ để được tìm nguyên nhân. Phần của nhà là đảm bảo khi cơn choáng đến, xung quanh có chỗ đỡ.
Bảng kiểm các chỗ ngồi rồi đứng dậy trong nhà
Đi một vòng, ở mỗi chỗ ông bà hay ngồi, mời ông bà ngồi thử rồi đứng lên, bạn quan sát.
| Kiểm gì | Nhìn và thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Độ cao giường | Ông bà ngồi mép giường, bàn chân đặt phẳng xuống sàn, đầu gối gần ngang hông là vừa | Giường thấp: kê chân giường chắc chắn hoặc thêm đệm dày; giường cao: đổi giường, không dùng bục kê chân lỏng |
| Mép đệm | Ngồi sát mép có bị lún, trượt ra ngoài không | Đổi đệm có mép chắc hơn, không để ông bà ngồi trên đệm quá mềm |
| Chỗ bám cạnh giường | Khi đứng lên, tay có chạm được vật chắc không | Kê tủ đầu giường nặng, không bánh xe, ngang tầm tay |
| Ghế ngồi chính | Ghế có tay vịn, chân ghế có trượt trên sàn gạch khi chống tay không | Đổi ghế có tay vịn chắc, đặt sát tường hoặc thảm chống trượt dưới chân ghế |
| Sofa, ghế thấp | Ông bà có phải dùng hai tay chống, lấy đà mới đứng được không | Thêm đệm ngồi chắc cho cao lên, hoặc dành một ghế cao cho ông bà |
| Bồn cầu | Ngồi xuống đứng lên có phải bám vào bồn rửa, kệ treo, cửa không | Hỏi thợ lắp tay vịn cạnh bồn cầu, không bám vào kệ, giá treo khăn |
| Ghế tắm | Ghế đặt trong khu tắm có chân cao su, có trượt khi sàn ướt không | Dùng ghế tắm chân chống trượt, đặt sát tường |
| Chỗ thay đồ | Ông bà có đứng một chân xỏ quần không | Để một ghế chắc chỗ thay đồ, tập ngồi khi mặc quần, đi tất |
Chỉ số "đầu gối gần ngang hông" là cách kiểm bằng mắt thường được khuyên, không phải con số cứng. Người cao, người thấp, người đau khớp sẽ thấy dễ chịu ở độ cao khác nhau; ông bà đứng lên dễ là đạt.
Đứng lên ba nhịp: thói quen đáng tập hơn mọi món đồ
Nhịp một: ngồi dậy rồi ngồi yên. Từ tư thế nằm, ông bà nghiêng người sang một bên, dùng tay chống để ngồi dậy, rồi ngồi ở mép giường đếm chậm một lúc, hai chân thả xuống sàn. Có thể cử động bàn chân, nắm mở bàn tay vài lần.
Nhịp hai: đứng lên có chỗ bám. Nhích người ra mép, hai bàn chân đặt chắc, tay bám vào tủ đầu giường hoặc tay vịn, đứng lên chậm. Đứng yên tại chỗ, tay vẫn bám, đếm thêm một lúc.
Nhịp ba: chỉ bước khi đầu đã tỉnh. Nếu thấy mắt tối, đầu nhẹ, chân run, ngồi trở lại ngay chứ không cố bước. Hết choáng mới đi, đi chậm và men theo chỗ có thể vịn.
Áp dụng ở mọi chỗ ngồi. Thói quen này không chỉ dùng cho giường buổi sáng mà cả khi đứng dậy khỏi bồn cầu, khỏi ghế sau bữa ăn, sau khi xem tivi lâu. Càng làm đều, nó càng thành phản xạ.
Đừng cúi đầu thấp rồi ngẩng lên đột ngột. Cúi nhặt đồ dưới gầm giường, cúi buộc dây giày rồi đứng phắt dậy cũng gây choáng y như đứng dậy từ giường. Đồ hay dùng nên để ở tầm ngang hông đến ngang vai, để ông bà ít phải cúi. Dép xỏ không cần buộc dây, kệ giày cao ngang đùi, giỏ đựng đồ đặt trên ghế thay vì dưới sàn đều giảm bớt những lần cúi sâu trong ngày.
Uống nước đều trong ngày, theo dặn dò của bác sĩ. Nhiều người lớn tuổi ngại uống nước vì sợ đi tiểu đêm, nên hay thiếu nước mà không biết. Để một cốc nước ở chỗ ông bà ngồi nhiều nhất là cách nhắc nhẹ nhàng. Với người có bệnh phải hạn chế nước, làm theo lời bác sĩ dặn.
Những chỗ ngồi hay bị quên khi kiểm
Nhiều nhà chỉ nghĩ tới giường và bồn cầu, trong khi ông bà còn ngồi rồi đứng ở rất nhiều chỗ khác trong ngày. Chiếc ghế đẩu thấp ở góc bếp để nhặt rau, ngồi giặt tay, ngồi rửa bát dưới sàn là chỗ đứng lên khó nhất vì đầu gối gập sâu và chẳng có gì để vịn. Nếu ông bà quen ngồi thấp, hãy thử kê một chiếc bàn nhỏ cao hơn để ông bà ngồi ghế thường mà làm, hoặc ít nhất đặt ghế đẩu sát cạnh bàn bếp chắc chắn để có chỗ chống tay.
Mâm cơm trải chiếu dưới sàn cũng vậy: sau bữa ăn no, ông bà chống tay đứng dậy từ tư thế ngồi bệt, đúng lúc dễ choáng. Ghế ở hiên nhà, ghế đá ngoài sân, ghế trước bàn thờ gia tiên, ghế trong phòng khách mà ông bà ngồi xem tivi hàng giờ đều nên được thử qua một lượt.
Một chỗ nữa hay bị bỏ qua là chiếc xe máy: ông bà ngồi sau xe về nhà, xuống xe ở sân hay trong nhà để xe chật, chân chưa vững đã bước. Khoảng sân hay lối để xe nên có chỗ vịn hoặc một chiếc ghế để ông bà ngồi nghỉ trước khi vào nhà.
Việc nhà tự chỉnh được và việc cần thợ
Phân biệt rõ để không biến một việc tốt thành mối nguy mới, ví dụ kê giường bằng gạch rời hay tự khoan tường gần đường ống nước.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Giường | Đổi đệm, dời giường để có lối xuống rộng, kê tủ chắc cạnh giường | Nâng hoặc hạ khung giường bằng chân kê chắc chắn do thợ mộc làm |
| Ghế | Chọn ghế có tay vịn, đặt sát tường, thêm đệm chắc | Sửa ghế lung lay, chân gãy |
| Bồn cầu | Đặt ghế chắc gần đó, dọn bỏ kệ treo lỏng khỏi chỗ ông bà hay bám | Lắp tay vịn bắt vít vào tường, nâng bệ bồn cầu |
| Lối đi | Dọn đồ, bỏ thảm nhỏ quanh các chỗ ngồi | Làm phẳng chỗ nền gồ, sửa gạch bong |
Vật ông bà bám khi choáng phải chịu được sức nặng của cả cơ thể đổ vào. Giá treo khăn, cánh cửa, rèm cửa, ghế nhựa nhẹ trông như chỗ bám nhưng đều có thể bật ra hoặc trượt đi.
Khi ông bà choáng hoặc lả đi trong nhà
Đây là định hướng cho phút đầu. Choáng thoáng qua khi đứng dậy khác với ngất hay những dấu hiệu bệnh nặng, và người nhà không cần tự phân biệt, chỉ cần biết lúc nào phải gọi.
- Nếu ông bà đang đứng mà lảo đảo, giúp ông bà ngồi xuống ngay tại chỗ, kể cả ngồi xuống sàn, hơn là cố dìu đi tới ghế.
- Nếu ông bà đã nằm xuống, để nằm yên, nới lỏng quần áo chật, giữ thoáng khí. Không đổ nước vào miệng người đang lơ mơ.
- Gọi 115 ngay nếu ông bà không tỉnh lại nhanh, nói khó, méo miệng, yếu một bên tay chân, đau ngực, khó thở, va đầu, hoặc choáng kèm vã mồ hôi nhiều.
- Nếu ông bà tỉnh táo trở lại, ngồi nghỉ một lúc lâu mới đứng dậy, theo đúng ba nhịp.
- Ghi lại lúc choáng: đang làm gì, sau bữa ăn hay sau khi tắm, kéo dài bao lâu, để kể với bác sĩ.
Cách đặt người bất tỉnh ở tư thế an toàn và xử trí khi người ngừng thở là kỹ năng cần học trực tiếp ở lớp sơ cứu có thực hành. Không nên tự đoán bệnh hay cho ông bà uống bất cứ thứ gì để chữa choáng.
Nhắc ông bà và giữ thói quen lâu dài
Ông bà thường biết mình hay choáng nhưng ngại nói vì sợ con cháu lo, hoặc nghĩ do tuổi tác nên bỏ qua. Hãy hỏi bằng câu cụ thể thay vì câu chung: "Sáng nay lúc bà đứng dậy có bị hoa mắt không?" dễ trả lời hơn "bà có khoẻ không?". Khi ông bà kể, ghi nhận và đưa đi khám chứ đừng trách.
Khi muốn đổi ghế hay kê lại giường, mời ông bà ngồi thử và tự chọn. Chiếc ghế cũ có thể gắn với nhiều kỷ niệm; đôi khi chỉ cần thêm đệm, đổi chỗ đặt sát tường là đủ, không cần thay. Thói quen đứng lên ba nhịp cũng nên được nhắc nhẹ nhàng, thậm chí cả nhà cùng làm, để ông bà không thấy mình bị đối xử như người bệnh.
Mỗi khi ông bà đổi thuốc theo đơn bác sĩ, ốm vài ngày, hay thời tiết nóng ra nhiều mồ hôi, nên chú ý thêm vì đó là lúc cơn choáng hay đến. Người ở gần ông bà nhất nên là người kiểm lại các chỗ ngồi sau mỗi lần dọn nhà hay thay đồ đạc.
Câu hỏi thường gặp
Người già đứng dậy bị choáng có phải do thiếu máu không?
Choáng khi đứng dậy có nhiều nguyên nhân khác nhau và người nhà không nên tự kết luận. Hãy ghi lại hoàn cảnh xảy ra và nói với bác sĩ để được khám, trong lúc đó chỉnh nhà để ông bà luôn có chỗ ngồi, chỗ vịn.
Giường cho người già nên cao bao nhiêu?
Cách kiểm thường được khuyên là ông bà ngồi ở mép giường, bàn chân đặt phẳng trên sàn, đầu gối gần ngang hông. Quan trọng hơn con số là ông bà đứng lên dễ, không phải rướn người hay lấy đà.
Có nên dùng giường có bánh xe cho người già không?
Nếu giường có bánh xe thì bánh phải khoá được và luôn được khoá. Giường hay ghế trượt đi lúc ông bà chống tay đứng dậy là một trong những kiểu ngã dễ tránh nhất trong nhà.
Ông bà choáng trong nhà tắm thì làm thế nào?
Giúp ông bà ngồi xuống ngay, tắt vòi nước, đắp khăn giữ ấm. Nếu không tỉnh lại nhanh hoặc có dấu hiệu nặng như nói khó, yếu nửa người, đau ngực thì gọi 115. Đừng cố dìu ông bà đi khi chưa tỉnh hẳn.
Ghế nhựa có dùng làm chỗ vịn được không?
Ghế nhựa nhẹ dễ trượt và lật khi bị đè lệch một bên, nên không phù hợp làm chỗ vịn để đứng dậy. Chỗ vịn tốt là tủ nặng, tay ghế gỗ chắc, hoặc tay vịn được thợ bắt vít vào tường.
Làm sao nhắc ông bà đứng dậy chậm mà ông bà không phật ý?
Nói về thói quen của cả nhà thay vì nói về tuổi tác, ví dụ cùng nhau tập ngồi dậy đếm ba rồi mới đứng. Cách nhắc bằng câu hỏi cụ thể và làm mẫu thường dễ được đón nhận hơn lời dặn dò.