Đốt vàng mã ít rủi ro nhất khi đốt ở chỗ trống, nền không cháy, xa rèm, mái tôn, đồ phơi và xe cộ, đốt trong thùng hoặc lò có nắp chắn tàn, đốt từng ít một, có người lớn trông tới khi tro nguội hẳn, và có sẵn xô nước bên cạnh. Ở chung cư, phải theo đúng chỗ và giờ mà ban quản lý toà nhà quy định; không đốt trên ban công căn hộ.
Nhiều gia đình vẫn giữ nếp hoá vàng ngày rằm, mùng một, ngày giỗ, cuối năm. Nhà ống mặt phố thường đốt ngay trước cửa, nhà trong hẻm đốt ở góc sân, nhà có sân thượng đốt trên tầng mái. Mỗi chỗ có một kiểu rủi ro riêng. Phần dưới nói vì sao tàn giấy bay xa hơn người ta nghĩ, bảng kiểm chỗ đốt, việc nên chuẩn bị sẵn, phút đầu nếu tàn lửa bén sang chỗ khác, và cách giữ trẻ đứng đúng chỗ khi cả nhà cùng hoá vàng.
Vì sao tàn giấy bay xa và bén lửa ở chỗ không ngờ
Giấy cháy sinh ra luồng khí nóng bốc lên rất mạnh. Một tờ giấy đang cháy dở, nhẹ và rộng, bị luồng khí đó nâng lên cao, rồi gió ngang đưa đi xa hơn nhiều so với vị trí đốt. Người đứng đốt thường nhìn vào đống lửa, không nhìn lên trên, nên không thấy những mảnh giấy đã bay qua tầng hai, rơi lên mái tôn nhà bên, lọt qua khe cửa sổ vào nhà.
Đồ vàng mã ngày càng nhiều loại: giấy mỏng, giấy bóng, đồ hình nhà, xe, quần áo bằng giấy dán keo, khung tre. Đồ to, nhiều lớp thì cháy không đều, có lúc phần trong bùng lên đột ngột khi lớp ngoài đã cháy hết. Cho cả một bó, một món to vào cùng lúc là cách làm lửa vượt khỏi miệng thùng.
Chỗ đốt hay chọn theo thói quen chứ không theo gió. Trước cửa nhà ống có mái hiên, biển hiệu bằng bạt, dây điện, xe máy dựng sát. Sân thượng có đồ phơi, mái tôn, thùng đựng đồ cũ, bồn nước nhựa. Góc sân có đống lá khô, củi, can xăng của máy cắt cỏ. Những thứ này không nằm trong tầm mắt khi đang khấn, đang đốt.
Cuối cùng là tro tưởng đã tàn. Tro vàng mã nhìn xám trắng nhưng bên dưới còn đốm đỏ rất lâu. Đổ tro vào thùng rác nhựa, túi ni lông, hoặc gạt vào gốc cây có lá khô ngay sau khi đốt là kiểu sự cố hay gặp vào buổi tối cùng ngày.
Một điểm hay bị quên là người đốt. Đứng sát miệng thùng, cúi xuống thổi cho lửa bén, mặc áo vải mỏng tay rộng, tóc dài xoã, cầm cả nắm giấy đưa vào lửa, là những tư thế làm lửa liếm ngược lên tay áo, lên tóc. Dùng que dài để đẩy giấy vào và đứng nghiêng về phía đầu gió giảm phần lớn chuyện này.
Bảng kiểm chỗ đốt trước khi châm lửa
Đi một vòng quanh chỗ định đốt, rồi ngẩng đầu nhìn lên phía trên. Mỗi kiểu nhà có vài dòng quan trọng hơn: nhà ống mặt phố để ý mái hiên và xe, nhà có sân thượng để ý đồ phơi và mái tôn.
| Kiểm gì | Nhìn hoặc thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Nền chỗ đốt | Nền gạch, xi măng, đất trống; không phải sàn gỗ, thảm, nhựa giả cỏ | Đổi chỗ hoặc kê thùng lên tấm kim loại, gạch |
| Phía trên chỗ đốt | Ngẩng nhìn: mái hiên bạt, dây điện, mái tôn, tán cây khô | Dời ra chỗ trống phía trên |
| Đồ dễ cháy xung quanh | Đồ phơi, rèm, chậu cây khô, đống lá, thùng giấy, can xăng | Dọn ra xa trước khi đốt |
| Xe cộ | Xe máy, xe đạp điện dựng gần | Dắt xe ra xa |
| Hướng gió | Cầm một mẩu giấy nhỏ thả ra, xem gió đưa đi đâu | Gió thổi về phía cửa nhà, mái nhà bên thì đứng ở phía khác hoặc đợi lúc gió lặng |
| Thùng, lò đốt | Kim loại, đứng vững, có nắp hoặc lưới chắn tàn | Không dùng thùng nhựa, sọt tre, chậu nhôm mỏng |
| Xô nước | Đặt sẵn một xô nước đầy, một cái chổi hoặc que dài | Chuẩn bị trước, không chạy đi lấy giữa chừng |
| Quy định toà nhà | Chung cư: hỏi ban quản lý chỗ đốt chung, giờ đốt | Không đốt trên ban công, hành lang, trong căn hộ |
Đốt từng ít một và trông tới khi tro nguội
Chia nhỏ đồ đốt. Thay vì cho cả bó vào cùng lúc, cho từng nắm, đợi cháy gần hết mới cho tiếp. Đồ hình to có khung tre thì nên đốt riêng, ở chỗ trống nhất, đứng xa hơn.
Đậy nắp hoặc lưới chắn tàn. Lò hoá vàng có nắp lưới giữ phần lớn mảnh giấy đang cháy không bay ra. Không có lò thì dùng thùng kim loại có miệng không quá rộng, đậy lưới sắt lên.
Một người lớn đứng cạnh đến hết. Người đốt không bỏ đi giữa chừng để làm việc khác. Khi lửa tàn, dùng que gạt đều tro cho đốm đỏ lộ ra, tưới nước, đợi nguội hẳn.
Tro đổ vào đâu. Tro đã tưới nước và nguội cho vào túi hoặc thùng kim loại riêng, để qua một đêm mới bỏ chung với rác. Không đổ tro còn ấm vào thùng rác nhựa, gốc cây khô, cạnh đống giấy.
Ngày gió lớn, trời hanh. Những ngày gió mạnh, trời khô hanh, tàn bay xa hơn hẳn. Nhiều gia đình chọn đốt ít hơn, đốt vào lúc gió lặng, hoặc gửi vào chỗ đốt chung của khu dân cư nếu có.
Nhà ống, sân thượng, chung cư: mỗi chỗ một lưu ý
Cùng một việc đốt nhưng ba kiểu nhà khác nhau hẳn về chỗ dễ bén lửa và về việc ai chịu ảnh hưởng.
| Kiểu nhà | Chỗ hay đốt | Điều cần để ý nhất |
|---|---|---|
| Nhà ống mặt phố | Vỉa hè trước cửa | Mái hiên, biển bạt, dây điện, xe máy dựng; khói vào nhà hàng xóm |
| Nhà ống trong hẻm | Góc hẻm, sân trước | Hẻm hẹp, nhà sát nhau, cửa sổ nhà đối diện; lối đi của người khác |
| Nhà có sân thượng | Trên tầng mái | Đồ phơi, mái tôn, bồn nước nhựa, thùng đồ cũ; ít người thấy nếu tàn bay |
| Nhà nông thôn có vườn | Sân gạch, góc vườn | Đống rơm, củi, lá khô, chuồng trại, can xăng máy nông nghiệp |
| Chung cư | Chỗ đốt chung do ban quản lý bố trí | Không đốt trong căn hộ, ban công, hành lang, gian kỹ thuật |
Ở chung cư, đốt trên ban công không chỉ là chuyện nhà mình: tàn bay lên ban công tầng trên, khói vào các căn bên cạnh, và đầu báo khói ở hành lang có thể kích hoạt cả toà. Ban quản lý thường có chỗ và giờ đốt chung vào ngày rằm, mùng một, hãy theo đó.
Khi tàn lửa bén sang chỗ khác
Sự cố thường nhỏ lúc đầu: một mảnh giấy rơi lên đống lá, một góc mái hiên bạt bắt lửa. Mục tiêu là dập lúc còn nhỏ nếu an toàn, và biết lúc nào phải dừng.
- Đám lửa nhỏ trên nền: dội xô nước đã chuẩn bị sẵn, hoặc dùng chổi ướt dập.
- Lửa bén lên mái hiên, biển bạt, có dây điện chạy qua: không dội nước lên chỗ có dây điện; báo mọi người trong nhà và nhà bên ra ngoài, gọi 114.
- Tàn bay vào trong nhà qua cửa sổ: vào kiểm ngay rèm, giường, sofa gần cửa đó; đóng cửa sổ phía đầu gió.
- Quần áo người đốt bén lửa: người đó dừng lại, nằm xuống, lấy tay che mặt và lăn qua lại; người bên cạnh dùng chăn, áo dày trùm dập, không để người đó chạy.
- Bỏng: làm mát bằng nước sạch mát, không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu; bỏng rộng, bỏng ở mặt, tay, ở trẻ nhỏ thì gọi 115.
Những kỹ thuật như dừng, nằm, lăn khi quần áo bắt lửa nên được tập trong một buổi tập phòng cháy hoặc lớp sơ cứu có thực hành, vì lúc hoảng người ta thường chạy, mà chạy làm lửa bùng to hơn.
Trẻ đứng đâu khi cả nhà hoá vàng
Trẻ thích hoá vàng vì có lửa, có giấy màu, có việc được giao. Cách an toàn nhất là cho trẻ một vị trí cố định: đứng ở phía đầu gió, cách thùng đốt khoảng vài bước chân người lớn, có một người lớn đứng cạnh. Không cho trẻ cầm giấy đang cháy, không cho trẻ tự cho đồ vào lò.
Với trẻ ba đến năm tuổi, câu nói ngắn: "Con đứng ở chỗ có cái ghế này, lửa ở đằng kia, con không đi qua vạch." Đặt một vật làm mốc để trẻ dễ nhớ. Trẻ lớn hơn có thể giúp xếp đồ vào giỏ, mang xô nước, nhìn xem tàn có bay vào chỗ đồ phơi không. Được giao việc kiểm, trẻ có trách nhiệm hơn là đứng ngó.
Quần áo trẻ hôm đó tránh loại váy xoè rộng, áo vải mỏng nhẹ dễ bay. Trẻ để tóc dài thì buộc gọn.
Không dùng xăng, dầu hoả, cồn để mồi cho vàng mã bén nhanh. Chất mồi bay hơi, gặp lửa bùng một khối lên mặt người đứng gần, và chai đựng chất mồi để cạnh chỗ đốt là thứ trẻ dễ cầm lên nhất.
Sau khi đốt, cất diêm, bật lửa, cây đóm, dầu mồi ngay. Trẻ vừa xem người lớn đốt thường muốn thử lại một mình, và những thứ dùng để mồi lửa hay bị để quên ngay ở góc sân.
Nhắc ông bà và chia việc trong nhà
Ông bà thường là người giữ nếp hoá vàng và có thói quen riêng: đốt ở đúng góc sân mấy chục năm, đốt một lần cho xong. Con cháu không cần thay nếp đó, chỉ cần thêm vài bước: dọn chỗ đốt trước, đặt xô nước, dắt xe ra, và đứng đốt cùng. Ông bà đỡ phải cúi lâu, chân yếu không phải đứng sát đống lửa.
Trong nhà nên có một người nhận việc "trông lửa tới khi tro nguội". Người khấn, người dọn mâm, người trông lửa là ba việc khác nhau, giao rõ thì không ai bỏ đi với ý nghĩ người kia sẽ trông.
Nếu nhà ở chung cư mà ông bà lên ở cùng, hãy nói trước quy định của toà nhà và chỗ đốt chung, kèm việc con cháu sẽ mang đồ xuống đốt cùng. Người lớn tuổi mới chuyển đến thường chưa biết, không phải cố ý làm trái.
Câu hỏi thường gặp
Có được đốt vàng mã trên ban công chung cư không?
Phần lớn toà nhà không cho phép, vì tàn bay lên các tầng trên, khói vào căn bên cạnh và có thể làm báo cháy cả toà. Hỏi ban quản lý chỗ và giờ đốt chung rồi theo đúng đó.
Đốt vàng mã trên sân thượng nhà ống cần để ý gì?
Dọn đồ phơi, thùng đồ cũ ra xa, nhìn mái tôn và bồn nước nhựa gần đó, đốt trong thùng kim loại có lưới chắn tàn, có xô nước và một người lớn trông tới khi tro nguội.
Tro vàng mã bao lâu thì nguội?
Không có thời gian cố định; tro nhìn xám trắng nhưng bên dưới còn đốm đỏ khá lâu. Gạt đều, tưới nước, để qua một đêm trong thùng kim loại rồi mới bỏ chung với rác.
Thùng nhựa có dùng để đốt vàng mã được không?
Không. Thùng nhựa chảy ra, bén lửa và sinh khói độc ngay khi giấy bên trong cháy to. Dùng thùng hoặc lò kim loại đứng vững, có nắp lưới, đặt trên nền gạch hoặc xi măng.
Gió to thì có nên hoãn hoá vàng không?
Ngày gió mạnh, trời hanh khô, tàn bay xa hơn nhiều. Nhiều nhà chọn đốt ít hơn, đợi lúc gió lặng, hoặc gửi vào chỗ đốt chung của khu dân cư nếu có.
Trẻ mấy tuổi thì được cho đồ vào lò hoá vàng?
Không nên để trẻ nhỏ tự cho đồ vào lò. Trẻ lớn có thể làm khi người lớn đứng sát cạnh, đồ được chia nhỏ và lò có nắp chắn; trẻ nhỏ hơn chỉ đứng ở chỗ cố định phía đầu gió.