Trẻ có thể bắt đầu học số khẩn cấp từ khoảng bốn tuổi: 114 khi có cháy, 115 khi có người ngất, bị thương nặng, và 113 khi có người lạ phá cửa hay đánh nhau. Điều bé cần thuộc không chỉ là ba con số mà là ba việc: nhận ra lúc nào là khẩn cấp, nói được địa chỉ nhà, và nghe theo người trực tổng đài.
Ở nhà, tình huống trẻ phải tự gọi hiếm khi xảy ra, nhưng khi xảy ra thì thường là lúc chỉ có bé với một người lớn vừa ngã hay ngất. Bài này đi từ lý do vì sao trẻ hay lúng túng, bảng việc theo từng tuổi, câu nói mẫu, cách tập bằng trò chơi không gọi thật, chuẩn bị gì trong nhà, cho tới những lỗi người lớn hay mắc khi dạy.
Vì sao trẻ biết số mà vẫn không gọi được
Bé không chắc đây có phải là chuyện khẩn cấp. Khi mẹ ngã trong nhà tắm và không trả lời, bé bốn năm tuổi có thể nghĩ mẹ đang ngủ, hoặc sợ bị mắng nếu gọi nhầm. Dạy số mà không dạy cách nhận ra lúc cần gọi thì con số không bao giờ được dùng.
Bé không mở được điện thoại. Điện thoại của người lớn thường có mật khẩu, vân tay hoặc nhận diện khuôn mặt. Nhiều bé không biết rằng hầu hết điện thoại cho phép gọi khẩn cấp từ màn hình khoá. Nếu chưa từng tập, bé sẽ loay hoay với màn hình khoá trong khi thời gian đang trôi.
Bé không nói được địa chỉ. Người trực tổng đài cần biết nơi để tới. Bé thuộc "nhà con ở gần chợ" nhưng không thuộc số nhà, tên ngõ, tên toà nhà, số tầng. Ở chung cư, thiếu số tầng và số căn là xe cấp cứu phải đi tìm.
Bé hoảng và cúp máy. Khi người lạ hỏi nhiều câu dồn dập, trẻ dễ khóc và cúp máy. Bé cần được dặn trước rằng người ở đầu dây là người giúp mình, và bé chỉ cần trả lời từng câu, không tự cúp máy.
Bé học gì theo từng tuổi
Mốc tuổi chỉ là gợi ý, mỗi bé một nhịp. Không kiểm tra, không chấm điểm; chỉ lặp lại qua trò chơi tới khi bé tự nói được.
| Tuổi | Bé học được gì | Người lớn chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Khoảng 3 đến 4 tuổi | Tên đầy đủ của bố mẹ; biết chạy sang gõ cửa nhà hàng xóm quen khi có chuyện; biết ba con số qua bài hát | Giới thiệu bé với một hai nhà hàng xóm tin cậy |
| Khoảng 4 đến 5 tuổi | Phân biệt cháy gọi 114, người ngất gọi 115; nói được tên đường hoặc tên toà nhà | Dán địa chỉ nhà ở chỗ cố định gần cửa ra vào hoặc cạnh tủ lạnh |
| Khoảng 5 đến 6 tuổi | Gọi được từ màn hình khoá của điện thoại trong nhà; nói số nhà, số tầng, số căn | Cho bé tập thao tác gọi khẩn cấp trên điện thoại đã tắt hoặc chế độ máy bay |
| Khoảng 7 đến 9 tuổi | Kể ngắn chuyện gì xảy ra, ai bị, đang thở hay không; làm theo hướng dẫn qua điện thoại | Tập đóng vai người trực tổng đài, hỏi lần lượt từng câu |
| Từ khoảng 10 tuổi | Gọi 113 khi có người lạ cố vào nhà; biết tự ra khỏi nhà khi có khói rồi mới gọi | Cùng con đi một vòng chỉ lối ra, chỗ tập trung bên ngoài |
Nhắc thêm với bé lớn số 111 là tổng đài bảo vệ trẻ em, dùng khi bé hoặc bạn bè bị người khác bắt nạt, đánh đập, làm điều bé thấy sợ.
Câu nói mẫu để bé thuộc lòng
Viết thành một đoạn ngắn, đọc cùng bé nhiều lần cho tới khi bé tự nói trôi chảy. Thay phần trong ngoặc bằng thông tin nhà mình:
- Câu mở: "Cháu tên là (tên bé), cháu (số) tuổi."
- Chuyện gì xảy ra: "Mẹ cháu bị ngã, gọi không trả lời." hoặc "Nhà cháu có khói, có lửa ở bếp."
- Ở đâu: "Nhà cháu ở số (số nhà), (ngõ, đường), (phường hoặc xã)." Ở chung cư thêm: "Toà (tên), tầng (số), căn (số)."
- Ai ở nhà: "Ở nhà chỉ có cháu với mẹ." hoặc "Có em cháu nữa."
- Câu chốt: "Cháu không cúp máy, cháu chờ chú dặn."
Với bé chưa đọc được, dùng hình: một tấm giấy có hình ngôi nhà và số nhà to, hình ngọn lửa cạnh số 114, hình chữ thập cạnh số 115. Dán ở chỗ cố định ngang tầm mắt bé.
Dạy bé thêm một câu dành cho lúc có khói: "Ra khỏi nhà trước, gọi sau." Bé không ở lại trong nhà có khói để gọi điện; bé chạy ra ngoài, sang nhà hàng xóm, nhờ người lớn gọi hoặc mượn máy gọi.
Tập bằng trò chơi, không gọi thật
Gọi thử vào số khẩn cấp làm bận đường dây của người đang cần cứu thật, nên mọi buổi tập đều là giả vờ. Một buổi tập mười phút có thể theo các bước:
- Dựng cảnh: bố nằm xuống sàn, nhắm mắt, không trả lời khi bé gọi. Mẹ hỏi bé: "Bố đang ngủ hay bố bị sao? Con làm gì bây giờ?"
- Bé tìm điện thoại: dùng một chiếc điện thoại cũ đã tắt hoặc để chế độ máy bay. Bé tập thao tác mở màn hình gọi khẩn cấp, bấm số.
- Đóng vai tổng đài: mẹ cầm một điện thoại khác, hỏi từng câu: "Bạn gọi về việc gì? Nhà bạn ở đâu? Người bị đang thở không?" Bé trả lời theo câu mẫu.
- Tập phần sau cuộc gọi: bé mở cửa khi người lớn tới, hoặc chạy sang báo hàng xóm.
- Đổi vai: để bé làm người trực tổng đài hỏi lại bố mẹ. Bé thích vai này và qua đó nhớ được các câu hỏi.
Tập vài tháng một lần, mỗi lần đổi tình huống: cháy ở bếp, ông ngã ở cầu thang, có người lạ cố mở cửa. Không dựng cảnh quá thật khiến bé sợ; bé nên kết thúc buổi tập thấy mình làm được.
Chuẩn bị trong nhà để bé gọi được
Bé có thuộc kỹ đến đâu, nhà cũng cần sẵn vài thứ để việc gọi không bị vướng:
- Một tấm giấy địa chỉ nhà, số tầng, số căn dán cố định ngang tầm mắt bé, gần cửa ra vào hoặc tủ lạnh.
- Điện thoại của người lớn cài sẵn tính năng gọi khẩn cấp từ màn hình khoá, và bé đã được tập thao tác đó.
- Nếu nhà có điện thoại bàn, giữ nó ở chỗ thấp bé với được.
- Một hai nhà hàng xóm bé biết mặt và biết đường sang, đã được bố mẹ chào hỏi trước.
- Biển số nhà rõ ràng nhìn được từ đường; ở nông thôn, nhớ một mốc dễ tìm gần nhà như cổng trường, nhà văn hoá thôn.
- Với nhà có người già sống cùng, bé biết ông bà đang có bệnh gì để nói khi được hỏi, ví dụ "ông cháu bị tiểu đường".
Thông tin y tế của người lớn trong nhà như bệnh nền, dị ứng có thể ghi gọn trên một tờ cất cùng chỗ với giấy tờ, để người tới cứu đọc được khi bé không nhớ hết.
Khi người lớn trong nhà ngã hoặc không trả lời: bé làm gì ngoài gọi điện
Gọi điện chỉ là một phần. Với bé từ năm, sáu tuổi, có thể dạy thêm vài việc đơn giản theo đúng thứ tự, không đòi hỏi bé làm gì quá sức:
- Gọi to và chạm nhẹ vào vai: "Mẹ ơi, mẹ có nghe con không?" Không lay mạnh, không cố kéo người lớn dậy.
- Không trả lời thì gọi 115 ngay, hoặc chạy sang nhà hàng xóm quen nhờ gọi. Bé không cần biết người lớn bị gì, chỉ cần biết đó là lúc phải gọi.
- Trả lời người trực tổng đài: nói người đó có đang thở không theo cách bé hiểu: ngực có lên xuống không, có tiếng thở không.
- Mở cửa chính, bật đèn ngoài cửa nếu được hướng dẫn, để người tới cứu vào nhanh. Ở chung cư, báo bảo vệ toà nhà.
- Trông em nhỏ nếu có, đưa em ra phòng khác, không để em lại gần chỗ người lớn bị ngã.
Các kỹ thuật như kiểm tra nhịp thở, đặt tư thế nằm nghiêng hay ép tim là việc của người lớn đã qua lớp sơ cứu. Với trẻ, mục tiêu là gọi được người giúp sớm nhất, và đó đã là việc rất lớn. Bố mẹ nên tự học một lớp sơ cứu có thực hành để chính mình làm được phần tiếp theo khi bé là người phát hiện.
Những lỗi người lớn hay mắc khi dạy
Lỗi thứ nhất là chỉ dạy con số. Bé đọc vanh vách "114 cứu hoả, 115 cấp cứu" như đọc bảng cửu chương, nhưng không biết khi nào thì gọi, không biết nói gì. Mỗi con số phải đi kèm một tình huống trong chính ngôi nhà của bé.
Lỗi thứ hai là doạ. "Gọi bậy công an bắt" làm bé sợ đến mức không dám gọi khi cần thật. Nói thẳng với bé: gọi nhầm thì người trực sẽ hỏi và hướng dẫn, gọi khi không chắc vẫn hơn là không gọi khi có người không tỉnh.
Lỗi thứ ba là dạy một lần rồi thôi. Bé năm tuổi nhớ rất tốt trong tuần đầu, sau vài tháng quên địa chỉ khi nhà vừa chuyển. Tập lại sau mỗi lần chuyển nhà, đổi điện thoại, hoặc khi bé bắt đầu ở nhà một mình ngắn.
Lỗi thứ tư là để bé gọi mà người lớn không hỏi lại. Sau buổi tập, hỏi bé điều gì khó, bé thấy sợ ở đâu. Câu trả lời của bé thường chỉ ra đúng chỗ cần tập thêm, như không nhớ số tầng hay không mở được màn hình khoá.
Lỗi thứ năm là quên dặn bé về sau cuộc gọi. Gọi xong, bé hay ngồi một chỗ khóc hoặc chạy đi gọi người khác mà bỏ quên em nhỏ. Dặn bé một việc cụ thể sau khi gọi, như mở cửa chờ, ngồi cạnh mẹ nói chuyện, hoặc trông em, giúp bé có việc để làm và bớt hoảng trong mấy phút chờ người tới.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên dạy gọi 114, 115?
Có thể bắt đầu từ khoảng bốn tuổi bằng trò chơi và hình vẽ. Tới năm, sáu tuổi, nhiều bé đã tự bấm số, nói được địa chỉ và trả lời câu hỏi đơn giản của người trực tổng đài.
Cho trẻ gọi thử thật một lần để biết có được không?
Không nên. Cuộc gọi thử làm bận đường dây của người đang cần cứu. Tập bằng điện thoại đã tắt hoặc chế độ máy bay, người lớn đóng vai tổng đài là đủ.
Điện thoại có mật khẩu thì trẻ gọi khẩn cấp thế nào?
Hầu hết điện thoại có nút gọi khẩn cấp ngay trên màn hình khoá, không cần mật khẩu. Người lớn tự tìm trên máy mình rồi chỉ cho bé thao tác vài lần.
Khi có cháy, trẻ nên gọi 114 trước hay chạy ra trước?
Chạy ra trước. Bé không ở lại trong nhà có khói để tìm điện thoại hay gọi điện. Ra ngoài theo lối gần nhất, sang nhà hàng xóm quen, nhờ người lớn gọi 114 hoặc mượn máy để tự gọi.
Trẻ cần thuộc những thông tin gì về nhà mình?
Tên đầy đủ của bố mẹ, số nhà, tên ngõ hoặc đường, phường hoặc xã; ở chung cư thêm tên toà, số tầng, số căn. Dán tờ địa chỉ ở chỗ cố định để bé đọc khi quên.
Số 111 dùng khi nào?
Đó là tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, dùng khi trẻ bị bạo lực, xâm hại, bắt nạt hoặc thấy một bạn khác gặp chuyện đó. Nên nói cho trẻ từ khoảng bảy, tám tuổi.