Đèn ngủ cho người già không phải một chiếc đèn mà là một dải sáng liền mạch từ mép giường tới bồn cầu, đủ để thấy sàn nhưng không chói mắt, bật được trước khi đặt chân xuống đất. Cách kiểm nhanh nhất là chính bạn tắt hết đèn lúc nửa đêm, ngồi ở mép giường của ông bà rồi đi đúng quãng đường đó, đếm xem có bao nhiêu chỗ phải dò dẫm.
Quãng đường này ngắn, thường chỉ vài mét, nhưng lại là nơi người lớn tuổi hay vấp nhất trong nhà vì nó gom đủ ba thứ bất lợi cùng lúc: trời tối, người vừa ngủ dậy còn lơ mơ, và cảm giác buồn đi vệ sinh làm bước chân vội hơn bình thường. Dưới đây là cách đi thử, bảng kiểm từng điểm trên đường, việc nhà tự làm được và việc cần thợ điện, cùng những gì nên làm nếu ông bà ngã giữa đêm.
Vì sao quãng đường ban đêm dễ vấp hơn ban ngày
Ban ngày ông bà đi lại trong nhà gần như theo trí nhớ của bàn chân: biết chỗ nào có bậc, chỗ nào có góc giường. Ban đêm trí nhớ ấy vẫn còn, nhưng mắt người lớn tuổi thích nghi với bóng tối chậm hơn người trẻ khá nhiều. Đèn vừa tắt hay vừa bật, mắt cần một lúc mới nhìn rõ trở lại, và chính khoảng chập choạng đó là lúc chân hay vướng.
Thứ hai là lúc mới ngủ dậy, cơ thể chưa kịp tỉnh hẳn. Nhiều người lớn tuổi đứng lên rất nhanh vì sợ không kịp, trong khi huyết áp và sự thăng bằng cần vài nhịp để bắt kịp. Thứ ba là những vật nhỏ ban ngày vô hại: một chiếc dép nằm lệch, mép thảm cong lên, dây sạc điện thoại vắt qua lối đi, con mèo nằm ngay giữa đường. Ban ngày người ta bước qua, ban đêm thì không thấy.
Vì vậy việc cần làm không phải là lắp thật nhiều đèn cho sáng như ban ngày, mà là làm cho quãng đường ấy dễ đoán: sáng vừa đủ, mặt sàn phẳng, không có vật lạ và có chỗ vịn ở những điểm phải xoay người hay đổi hướng.
Đi thử một vòng trong bóng tối: làm thế nào cho đúng
Chọn một tối bình thường, sau khi cả nhà đã tắt đèn khoảng nửa tiếng, rồi làm theo thứ tự dưới đây. Nên làm cùng ông bà nếu ông bà sẵn lòng, vì người đi đêm thật mới biết chỗ nào khó.
- Ngồi ở mép giường đúng phía ông bà hay xuống. Đưa tay ra: có với tới công tắc hay đèn ngủ mà không phải nhổm người không.
- Đặt chân xuống: dép có nằm đúng chỗ chân chạm tới không, hay phải cúi xuống mò.
- Đứng dậy và đếm thầm vài nhịp trước khi bước. Ghi lại xem có gì để vịn trong tầm tay lúc đứng: đầu giường, tủ đầu giường, tường.
- Đi chậm tới cửa phòng. Mỗi lần chân chạm vào vật gì hoặc phải đưa tay dò, ghi lại vị trí đó.
- Qua cửa phòng và hành lang: để ý ngưỡng cửa, chỗ đổi mặt sàn từ gạch sang gỗ hay thảm, góc tối nhất trên đường.
- Tới cửa nhà vệ sinh: công tắc nằm trong hay ngoài, có phải bước lên hay bước xuống bậc không, sàn có ướt từ lần tắm tối không.
- Đi ngược về giường và tắt đèn: sau khi tắt, ông bà có phải đi một quãng trong bóng tối hoàn toàn không.
Mỗi chỗ phải dò dẫm là một điểm cần sửa. Với nhà ống nhiều tầng, nếu nhà vệ sinh nằm ở chiếu nghỉ hay tầng khác, hãy tính cả đoạn cầu thang vào quãng đi thử.
Bảng kiểm từng điểm trên đường đi đêm
Mang theo điện thoại, đi lại quãng đường lần nữa với đèn bật và đối chiếu từng dòng.
| Kiểm gì | Nhìn và thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Đèn đầu giường | Ngồi trên giường với tay bật được không, ánh sáng có rọi xuống sàn chỗ đặt chân | Dời đèn sang đúng phía ông bà xuống giường, chọn đèn có công tắc trên thân hoặc chạm là sáng |
| Đèn dọc lối đi | Từ cửa phòng tới nhà vệ sinh có đoạn nào tối hẳn không | Thêm đèn cắm ổ hoặc đèn cảm biến chuyển động chạy pin đặt thấp sát chân tường |
| Độ chói | Bật đèn lên có làm nheo mắt không | Chọn ánh sáng vàng ấm, chiếu xuống sàn chứ không chiếu thẳng vào mặt |
| Dép | Dép có đế bám, có quai hậu hoặc ôm gót không, có nằm gọn một chỗ cố định không | Đổi dép ôm chân, quy ước đặt dép đúng vị trí cạnh giường |
| Thảm | Mép thảm có cong, thảm có xê dịch khi giẫm không | Bỏ thảm nhỏ khỏi lối đi, hoặc dán mặt dưới cho chặt |
| Ngưỡng cửa | Có bậc cao hơn mặt sàn không, màu có lẫn với sàn không | Dán băng màu sáng ở mép bậc cho dễ thấy, hỏi thợ về việc làm thoải bậc |
| Dây điện, đồ vật | Có dây sạc, ổ chia, chậu cây, ghế nằm trên lối đi không | Dời sát tường, cố định dây theo chân tường |
| Sàn nhà vệ sinh | Buổi tối sau khi cả nhà tắm sàn có còn đọng nước không | Lau khô sau lần tắm cuối, để thảm thấm hút nước ở cửa |
| Chỗ vịn | Ở chỗ đứng dậy, chỗ xoay người vào nhà vệ sinh có gì để bám chắc không | Kê tủ chắc tay ở cạnh giường, các chỗ khác hỏi thợ về tay vịn |
Đèn cảm biến chuyển động rất hợp với quãng đường này vì ông bà không phải tìm công tắc. Chỉ cần đặt sao cho nó bật ngay khi chân vừa chạm sàn, chứ không phải khi đã đi được nửa đường.
Nhà ống, chung cư hay nhà vườn: quãng đường đêm khác nhau ra sao
Ở nhà ống, phòng ngủ của ông bà nhiều khi ở tầng hai hay tầng ba còn nhà vệ sinh nằm ở chiếu nghỉ cầu thang hoặc cuối hành lang. Quãng đi đêm vì thế có cả vài bậc thang, và bậc đầu tiên, bậc cuối cùng là chỗ hay hụt chân nhất. Đèn cầu thang nên bật được từ cả đầu trên lẫn đầu dưới, và mép bậc nên dễ nhìn trong ánh sáng yếu.
Ở căn hộ chung cư, quãng đường thường phẳng và ngắn, nhưng phòng khách và hành lang hay bị kê thêm đồ: kệ giày, xe đẩy, thùng hàng chưa mở. Cửa nhà vệ sinh chung cư nhiều nơi có gờ chặn nước cao và sàn bên trong thấp hơn, tức là bước vào là bước xuống, thứ mà mắt khó thấy lúc tối.
Ở nhà nông thôn, có nơi nhà vệ sinh vẫn tách riêng ngoài sân hoặc sau bếp. Quãng đi đêm khi đó có cả bậc hiên, sân gạch đọng sương hay rêu, lối đi lát đá không phẳng, thậm chí đi ngang qua giếng hay bể nước. Với những nhà này, đèn ngoài hiên có công tắc gần cửa phòng và một lối đi khô ráo, phẳng là việc đáng làm trước tiên; nhiều gia đình chọn để sẵn bô sạch trong phòng cho ông bà dùng vào những đêm mưa rét.
Việc nhà tự làm được và việc cần thợ điện
Phần lớn điểm trên đường đi đêm sửa được trong một buổi tối mà không phải đụng vào dây điện trong tường.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Thêm ánh sáng | Đèn ngủ cắm ổ có sẵn, đèn cảm biến chạy pin dán tường, đèn kẹp đầu giường | Lắp thêm ổ cắm, công tắc cạnh giường, đổi vị trí công tắc nhà vệ sinh ra ngoài cửa |
| Dọn lối đi | Dời đồ, bỏ thảm nhỏ, gom dây sạc sát chân tường | Đi lại dây điện nổi chạy ngang lối |
| Ngưỡng và bậc | Dán băng màu dễ thấy ở mép bậc | Làm thoải bậc, hạ ngưỡng cửa |
| Chỗ vịn | Kê tủ đầu giường chắc, không có bánh xe | Khoan tường lắp tay vịn ở cửa nhà vệ sinh, cạnh bồn cầu |
Đèn cắm ổ chỉ nên cắm vào ổ có sẵn, không nối thêm ổ chia chạy dài trên sàn vì chính sợi dây đó lại là chỗ vấp mới. Nếu ổ cắm ở xa giường, hãy nhờ thợ điện lắp thêm ổ đúng chỗ thay vì kéo dây.
Nếu ông bà ngã trên đường đi đêm
Ngã ban đêm thường được phát hiện muộn vì cả nhà đang ngủ. Những việc dưới đây là định hướng cho phút đầu, không thay cho hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Bật hết đèn trước khi lại gần, tránh chính mình vấp phải người đang nằm.
- Không vội kéo ông bà dậy. Hỏi xem có đau ở đâu, có cử động tay chân được không, có tỉnh táo trả lời đúng không.
- Nếu ông bà đau nhiều ở hông, đùi, lưng, cổ, đầu bị va, lơ mơ, nói khó, không cử động được một bên người, hãy giữ nguyên tư thế, đắp chăn giữ ấm và gọi 115.
- Nếu ông bà tỉnh, không đau nhiều và muốn tự dậy, để ông bà tự xoay người từ từ, bám vào ghế chắc hoặc mép giường, bạn chỉ đỡ thêm chứ không nhấc bổng.
- Dù ông bà tự dậy được, vẫn nên báo bác sĩ trong những ngày sau, nhất là khi đây không phải lần đầu.
Các kỹ năng như kiểm tra tri giác, xử trí khi nghi chấn thương cột sống, cách đỡ người dậy đúng tư thế cần được học trực tiếp ở lớp sơ cứu có thực hành. Một người trong nhà đi học là cả nhà yên tâm hơn nhiều.
Nhắc ông bà sao cho ông bà chịu nghe
Nhiều người lớn tuổi không thích bị nói là "dễ ngã", vì nghe như mình đã yếu. Thay vì nói "bà già rồi phải cẩn thận", hãy nói về cái nhà: "Con thấy lối này tối quá, đêm con đi còn vấp, con lắp thêm cái đèn cho cả nhà đi". Khi việc sửa nhà là vì mọi người, ông bà dễ đồng ý hơn.
Hỏi ông bà chỗ nào thấy khó trước khi tự quyết. Có người thích đèn sáng suốt đêm, có người không ngủ được nếu phòng có ánh sáng; khi đó đèn cảm biến hoặc đèn thấp sát chân tường là cách dung hoà. Với thói quen đứng dậy vội, có thể nhắc nhẹ: ngồi dậy, đếm đến ba, đứng lên, đếm đến ba rồi mới bước.
Một thói quen nhỏ giúp ích nhiều là để sẵn nước và một chiếc đèn pin nhỏ trên tủ đầu giường, đồng thời giữ điện thoại có số của con cháu ở chỗ với được khi nằm dưới sàn. Kiểm lại quãng đường mỗi lần đổi đồ đạc trong phòng hay sau khi có khách ở lại, vì đó là lúc đồ vật hay bị để lệch chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Đèn ngủ cho người già nên để sáng cả đêm hay chỉ bật khi cần?
Tuỳ người. Nếu ông bà ngủ được với ánh sáng nhẹ thì một đèn thấp sáng suốt đêm là đơn giản nhất. Nếu ánh sáng làm khó ngủ, đèn cảm biến chuyển động đặt sát sàn sẽ chỉ bật khi ông bà bước xuống.
Ánh sáng màu gì phù hợp cho lối đi ban đêm?
Ánh sáng vàng ấm, độ sáng vừa phải, chiếu xuống mặt sàn thường dễ chịu hơn ánh sáng trắng chói chiếu ngang tầm mắt. Mục tiêu là thấy rõ mặt sàn và mép bậc, không phải làm sáng cả phòng.
Có nên để bô hoặc ghế vệ sinh cạnh giường cho ông bà không?
Với người đi lại khó, bô hay ghế vệ sinh cạnh giường giúp bỏ hẳn quãng đường đêm. Nên hỏi ý ông bà một cách tế nhị, chọn chỗ đặt chắc chắn, không lật và dễ với tới khi ngồi trên giường.
Ngưỡng cửa nhà vệ sinh cao để chặn nước, có tự đục bớt được không?
Không nên tự đục vì có thể làm hỏng lớp chống thấm và đường ống. Trước mắt hãy dán băng màu sáng ở mép bậc cho dễ thấy, rồi hỏi thợ xây về cách làm thoải bậc mà vẫn giữ được nước.
Ông bà bị ngã nhưng tự dậy được thì có cần gọi 115 không?
Nếu ông bà tỉnh táo, không đau nhiều và tự đi lại được thì có thể không cần gọi cấp cứu ngay, nhưng vẫn nên báo bác sĩ. Đau tăng dần, chóng mặt, buồn nôn hay lơ mơ sau đó là lúc cần đi khám ngay.
Dép nào hợp để ông bà đi trong nhà ban đêm?
Dép có đế bám, không quá dày, ôm gót hoặc có quai hậu thường an toàn hơn dép lê mỏng hay dép bông trơn đế. Quan trọng không kém là dép luôn nằm đúng một chỗ cạnh giường để không phải mò.