Quy tắc dạy trẻ đơn giản nhất là: khi không có bố mẹ ở nhà, con không mở cửa cho bất kỳ ai, kể cả người nói là quen bố mẹ, người giao hàng hay người tự xưng thợ điện, nhân viên điện nước. Bé không cần đoán ai tốt ai xấu; bé chỉ cần một câu trả lời có sẵn và biết gọi cho người lớn.
Trẻ gặp chuyện này nhiều hơn bố mẹ nghĩ: người giao hàng gõ cửa buổi chiều, hàng xóm sang mượn đồ, người lạ hỏi đường hay hỏi mua nhà. Bài này giải thích vì sao trẻ dễ mở cửa, quy ước nên đặt trong nhà, câu nói mẫu cho từng tình huống, cách tập bằng trò chơi theo tuổi, chuẩn bị gì ở cửa, và khi có người cố vào nhà thì bé làm gì.
Vì sao trẻ dễ mở cửa dù đã được dặn
Trẻ được dạy phải lễ phép. Từ nhỏ bé được dặn chào hỏi người lớn, không được để khách đứng ngoài. Khi có người gõ cửa và nói giọng thân thiện, bé thấy không mở là hỗn. Hai lời dạy đó cần được nối lại: lễ phép là trả lời đàng hoàng qua cửa, không phải là mở cửa.
Người ngoài cửa nói đúng tên bố mẹ. Tên bố mẹ, tên bé, nơi bố mẹ làm việc đôi khi ai cũng có thể biết qua mạng xã hội hay hàng xóm. Câu "chú là bạn của bố cháu, bố nhờ chú qua lấy đồ" nghe rất thuyết phục với trẻ.
Người ngoài cửa mặc đồng phục. Áo đồng phục, thẻ đeo, mũ có chữ làm trẻ tin. Bé chưa phân biệt được đồng phục thật hay giả, và cũng không cần phải phân biệt. Thợ điện, nhân viên điện nước, người giao hàng thật đều hiểu khi trẻ nhỏ không mở cửa.
Trẻ muốn giúp. Người ngoài cửa nói "cháu ơi cho cô xin cốc nước, cô mệt quá" hay "chó nhà cháu chạy ra đường rồi". Trẻ tốt bụng và nhanh nhẹn, nên câu nhờ giúp là câu dễ làm trẻ mở cửa nhất.
Quy ước gia đình nên đặt ra
Viết ngắn, đọc cùng bé, dán gần cửa ra vào nếu bé đã đọc được. Mỗi nhà điều chỉnh cho hợp, nhưng giữ cho đơn giản:
- Khi không có bố mẹ ở nhà, không mở cửa cho ai. Không có ngoại lệ "trừ cô hàng xóm" hay "trừ người giao hàng", vì ngoại lệ làm bé phải tự đoán.
- Người lớn đến lấy, giao đồ đều được bố mẹ báo trước. Nếu bố mẹ chưa báo, bé hiểu đó là người chưa được hẹn.
- Không nói "nhà cháu không có ai". Câu trả lời mẫu là "Mẹ cháu đang bận, chú quay lại sau ạ."
- Có thể không trả lời. Với bé nhỏ, im lặng và gọi cho bố mẹ cũng là lựa chọn đúng.
- Mật khẩu gia đình. Một từ chỉ cả nhà biết, ai đến đón bé hay đến nhà mà không nói được từ đó là người chưa được bố mẹ nhờ.
- Không mở cửa sổ, cửa ban công để nói chuyện với người bên ngoài, không ném đồ hay chìa khoá xuống.
Quy ước càng ít ngoại lệ, bé càng dễ làm đúng khi đang lúng túng. Người lớn trong nhà cũng phải giữ đúng: khi bố mẹ có hẹn ai đến, gọi báo bé trước.
Nói với bé lý do bằng lời đơn giản, không kể chuyện đáng sợ: "Bố mẹ không ở nhà thì không ai biết người ngoài cửa là ai, nên mình không mở. Người tốt sẽ hiểu và chờ bố mẹ." Bé hiểu quy ước bảo vệ mình chứ không phải vì mọi người lạ đều xấu, nên vẫn giữ được sự cởi mở với người khác khi có bố mẹ đi cùng. Ông bà ở cùng nhà cũng nên biết quy ước này, vì đôi khi chính ông bà mở cửa cho người tự xưng nhân viên tới kiểm tra mà không gọi hỏi con cháu.
Câu trả lời mẫu cho từng tình huống
Tập từng câu qua cửa đóng. Giọng bình tĩnh, lễ phép, không giải thích dài, không hứa hẹn gì.
| Người ngoài cửa nói | Bé trả lời | Sau đó bé làm gì |
|---|---|---|
| "Giao hàng, ký nhận giúp chú." | "Chú để ở bảo vệ hoặc quay lại sau ạ." | Gọi báo bố mẹ, không mở cửa ký nhận |
| "Chú là thợ điện, đến kiểm tra công tơ." | "Mẹ cháu đang bận, chú hẹn lại với mẹ cháu ạ." | Gọi bố mẹ; bố mẹ gọi lại đơn vị đó để kiểm tra |
| "Cô là bạn của mẹ, mẹ nhờ cô qua lấy đồ." | "Cô nói mật khẩu nhà cháu ạ." hoặc "Cháu gọi mẹ đã." | Không mở khi không đúng mật khẩu, gọi mẹ |
| "Cho cô xin cốc nước, cô mệt quá." | "Cháu không mở cửa được, cô hỏi nhà bên cạnh ạ." | Báo bố mẹ, báo bảo vệ toà nhà nếu thấy lạ |
| "Chó nhà cháu chạy ra đường rồi!" | "Cháu cảm ơn, cháu gọi bố cháu." | Không chạy ra ngoài, gọi bố mẹ |
| Người gõ cửa không nói gì, gõ mãi | Không trả lời | Gọi bố mẹ; nếu người đó cố mở khoá thì gọi 113 |
Bố mẹ nên tự gọi lại đơn vị điện nước, gas, internet để xác minh khi có người tự xưng nhân viên tới nhà lúc bé ở một mình. Các đơn vị này thường hẹn với người lớn, không làm việc với trẻ.
Chuẩn bị ở cửa để bé làm đúng dễ hơn
Phần nhà cửa giúp bé không phải đứng trước tình huống khó:
- Mắt thần hoặc chuông có hình đặt ở tầm bé nhìn được, hoặc có bậc đứng thấp vững để bé nhìn mà không phải mở cửa.
- Xích cửa hoặc chốt giới hạn cài khi bé ở nhà một mình; nhưng dặn bé ngay cả khi có xích cũng không mở hé để nói chuyện.
- Cửa kính, cửa sắt lá ở nhà ống: kéo rèm hoặc dán phim mờ phần dưới để người ngoài không nhìn vào biết bé ở nhà một mình.
- Điện thoại sẵn sàng: bé biết bấm gọi bố mẹ nhanh, số của bố mẹ, của một người hàng xóm tin cậy lưu sẵn, cùng ba số 113, 114, 115.
- Giao hàng: người lớn hẹn giao vào giờ có người lớn ở nhà, hoặc để ở bảo vệ, tủ nhận hàng của toà nhà.
Thiết bị như khoá, camera, chuông có hình thuộc phần an ninh nhà ở; ở đây chỉ nhắc rằng chúng có ích khi đặt ở tầm bé dùng được và bé đã được tập dùng.
Khi có người cố vào nhà
Tình huống hiếm, nhưng bé lớn ở nhà một mình cần biết trước phải làm gì. Dạy theo thứ tự:
- Không ra mở, không lên tiếng thách thức. Khoá thêm cửa phòng trong nếu có, đi vào phòng có khoá và có điện thoại.
- Gọi 113, nói tên, địa chỉ, "có người đang cố mở cửa nhà cháu, cháu ở nhà một mình". Không cúp máy.
- Gọi bố mẹ sau khi đã gọi 113, hoặc nhắn tin nếu không nói được.
- Gây tiếng động lớn như gọi to từ cửa sổ cho hàng xóm nghe nếu bé ở an toàn bên trong, nhà ống có thể gọi sang nhà bên.
- Không tự mình đuổi người đó, không cầm dao, gậy. Việc của bé là ở an toàn và gọi người lớn.
Nếu có ai đã vào được nhà và bé bị doạ, bé được phép đưa bất cứ thứ gì người đó đòi. Đồ đạc không quan trọng bằng an toàn của bé, và bé cần được nghe điều đó từ bố mẹ trước.
Những tình huống khó hơn: người quen, điện thoại lạ, tiếng gọi qua cửa sổ
Hàng xóm quen mặt muốn vào. Bé biết cô hàng xóm, và cô sang mượn cái thang hay hỏi bố có nhà không. Quy ước không ngoại lệ giúp bé đỡ khó xử: "Cô ơi, bố mẹ dặn cháu không mở cửa, cô gọi cho mẹ cháu nhé." Người lớn hiểu chuyện sẽ không phật ý, và bố mẹ nên nói trước với hàng xóm thân về quy ước này.
Họ hàng ít gặp đến bất ngờ. Chú bác ở quê lên, nói đúng tên cả nhà, mang theo quà. Bé vẫn gọi bố mẹ trước khi mở. Nếu bố mẹ xác nhận qua điện thoại thì bé mới mở; bố mẹ không nghe máy thì mời khách chờ bố mẹ về.
Điện thoại bàn hoặc điện thoại của bé có người lạ gọi. Người gọi hỏi "bố mẹ cháu có nhà không, mấy giờ về". Bé trả lời "Bố mẹ cháu đang bận, chú để lại lời nhắn ạ" rồi kể lại cho bố mẹ. Bé không đọc địa chỉ, không nói giờ bố mẹ về cho người không quen.
Người đứng dưới đường gọi lên cửa sổ, ban công. Ở nhà ống, người ngoài có thể gọi vọng lên tầng hai. Bé không ra ban công nói chuyện, không ném chìa khoá hay đồ xuống, không mở cửa sổ rộng để nghe cho rõ; bé vào trong và gọi bố mẹ.
Tập theo từng tuổi
Tập bằng trò chơi đóng vai, mỗi lần năm, mười phút. Không chấm điểm, không mắng khi bé lỡ mở trong lúc tập; dừng lại và tập lại câu đó.
| Tuổi | Bé cần làm được | Trò chơi tập |
|---|---|---|
| Khoảng 4 đến 5 tuổi | Không mở cửa, chạy đi gọi người lớn trong nhà | Bố gõ cửa đóng vai người lạ, bé chạy vào gọi mẹ |
| Khoảng 6 đến 7 tuổi | Trả lời một câu mẫu qua cửa, không nói "nhà không có ai" | Bố mẹ thay nhau đóng vai người giao hàng, thợ điện, người quen |
| Khoảng 8 đến 10 tuổi | Hỏi mật khẩu gia đình, gọi bố mẹ xác minh, biết lúc nào gọi 113 | Tình huống có kịch bản rẽ nhánh, bé tự chọn cách xử lý rồi cùng bàn lại |
| Từ khoảng 11 tuổi | Nhận hàng qua bảo vệ, xử lý điện thoại lạ gọi tới hỏi bố mẹ có nhà không | Bàn về tin nhắn, cuộc gọi lạ; bé tự đề xuất cách trả lời |
Sau mỗi buổi tập, hỏi bé tình huống nào khó nhất. Bé thường nói đúng chỗ người lớn chưa nghĩ tới, như "nếu là bà nội nhưng bà không biết mật khẩu thì sao" — và cả nhà cùng tìm câu trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tuổi thì nên dạy không mở cửa cho người lạ?
Từ khoảng bốn tuổi bé đã học được việc không mở cửa mà chạy đi gọi người lớn. Từ sáu, bảy tuổi bé tập được câu trả lời mẫu qua cửa và cách gọi bố mẹ xác minh.
Có nên dạy bé nói "bố mẹ cháu đang bận" thay vì nói thật là không có ai ở nhà?
Nên. Câu đó không làm bé phải nói dối điều gì nguy hại, mà giúp người ngoài cửa không biết bé đang ở nhà một mình. Bé chỉ cần nói một câu ngắn, lễ phép rồi thôi, không phải giải thích thêm.
Người tự xưng thợ điện, nhân viên điện nước đến kiểm tra thì sao?
Bé không mở cửa, hẹn họ liên hệ lại với bố mẹ. Bố mẹ tự gọi lên đơn vị đó để xác minh. Đơn vị thật thường hẹn trước với người lớn trong nhà.
Mật khẩu gia đình nên đặt thế nào?
Một từ dễ nhớ với bé nhưng người ngoài khó đoán, không phải tên bé hay tên thú cưng đăng trên mạng. Đổi khi đã dùng hoặc khi có người ngoài lỡ nghe được.
Bé lỡ mở cửa cho người lạ rồi kể lại, bố mẹ nên phản ứng thế nào?
Cảm ơn bé đã kể, không mắng. Hỏi bình tĩnh chuyện gì đã xảy ra, rồi tập lại tình huống đó. Bé bị mắng thì lần sau sẽ giấu, đó mới là điều đáng lo hơn.
Có nên để bé tự nhận hàng giao tới khi ở nhà một mình?
Không nên. Hẹn giao vào giờ có người lớn, gửi ở bảo vệ hoặc tủ nhận hàng của toà nhà, hoặc nhờ hàng xóm nhận giúp. Bé không cần mở cửa vì một món hàng, dù người giao có giục.