Bật lửa và diêm nên có một chỗ cất duy nhất trong nhà, trong hộp có nắp, ở ngăn cao hoặc có khoá, ngoài tầm với và tầm leo của trẻ; tàn thuốc chỉ gạt vào gạt tàn sâu, nặng, không cháy, và tàn chỉ được đổ khi đã dập tắt hẳn, thấm nước, không đổ vào thùng rác nhựa, chậu cây khô hay giỏ giấy. Người hút thuốc không hút trên giường, trên sofa, nhất là khi mệt hoặc đã uống rượu.
Bật lửa, diêm là đồ rẻ, nhỏ, có ở khắp nơi: trên bàn thờ, cạnh bếp, trên bàn trà, trong túi áo, trong ngăn xe. Tàn thuốc là thứ người hút coi như đã tắt. Chính vì quá quen nên chúng hay bị bỏ qua trong vòng kiểm nhà. Bài này nói vì sao những vật nhỏ này lại gây cháy, cách gom và cất, cách xử lý tàn thuốc, phút đầu khi phát hiện trẻ đang nghịch lửa hay tàn bén vào đồ, và cách nói chuyện với trẻ, với người hút thuốc trong nhà.
Vì sao vật nhỏ lại gây cháy lớn
Trẻ nhỏ học bằng cách bắt chước. Trẻ thấy người lớn bật lửa thắp hương, châm bếp, châm thuốc mỗi ngày, nên khi cầm được bật lửa thì làm y như vậy. Trẻ tuổi mẫu giáo nhiều khi đã đủ sức ở ngón tay để bật được bật lửa, kể cả loại có cơ cấu khó bật hơn; cơ cấu đó chỉ làm chậm trẻ, không ngăn được. Chỗ trẻ hay thử là chỗ khuất: gầm giường, trong tủ quần áo, sau rèm, nơi đầy vải.
Tàn thuốc thì khác. Đầu thuốc lá đang cháy âm ỉ khá lâu, và khi rơi vào chỗ có vải, đệm mút, giấy, rác khô, nó có thể âm ỉ tiếp mà không có ngọn lửa. Đệm sofa, nệm giường bằng mút cháy âm ỉ hàng giờ, sinh nhiều khói trước khi bùng lên. Người hút thuốc ngủ quên trên ghế, trên giường là kiểu sự cố hay xảy ra vào ban đêm.
Gạt tàn đầy cũng là một nguồn. Gạt tàn nhỏ, nông, bằng nhựa hoặc thuỷ tinh mỏng, đầy đầu thuốc, đổ thẳng vào thùng rác nhựa lúc tối, rồi để thùng rác cạnh tủ bếp, dưới gầm cầu thang. Một đầu thuốc còn đỏ trong đống tàn là đủ.
Bật lửa cũng có thể tự gây chuyện: để trên táp lô xe ngoài nắng, để sát bếp, để trong túi quần cho vào máy sấy quần áo, bật lửa nứt vỏ, rò gas. Ít gặp hơn nhưng có thật.
Bảng kiểm bật lửa, diêm, tàn thuốc trong nhà
Đi một vòng nhà và đếm: có bao nhiêu bật lửa, hộp diêm đang nằm ngoài chỗ cất. Phần lớn gia đình ngạc nhiên vì con số đó.
| Kiểm gì | Nhìn hoặc thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Bật lửa trên bàn thờ, bàn trà, kệ bếp | Nhìn bề mặt ở tầm cao ngang hông người lớn trở xuống | Gom về một hộp cất duy nhất |
| Diêm trong ngăn kéo thấp | Mở các ngăn kéo trẻ mở được | Dời lên ngăn cao hoặc ngăn có khoá |
| Túi áo, túi xách người lớn | Túi treo ở móc thấp, túi để trên sofa | Treo túi lên cao hoặc lấy bật lửa ra cất |
| Gạt tàn | Có sâu, nặng, bằng vật liệu không cháy không; đặt ở đâu | Thay gạt tàn sâu, đặt ở ban công, ngoài sân, trên bàn cứng |
| Chỗ đổ tàn | Tàn đổ vào đâu, lúc nào | Đổ vào hộp kim loại có nắp, có chút nước; không vào thùng rác nhựa |
| Chậu cây, chậu cát ngoài ban công | Có đầu thuốc cắm vào đất không | Không dùng chậu cây làm gạt tàn; đất khô, rễ, lá mục âm ỉ được |
| Đệm sofa, nệm, thảm | Lật đệm, soi tìm vết cháy sém nhỏ | Có vết sém là có tàn từng rơi; đổi chỗ hút thuốc |
| Xe cộ | Bật lửa trên táp lô, trong cốp xe máy ngoài nắng | Không để bật lửa trong xe đỗ ngoài nắng |
Nếu trong nhà không ai hút thuốc, phần bật lửa, diêm vẫn còn nguyên giá trị: bật lửa thắp hương, bật lửa mồi bếp, diêm dự phòng mất điện là những thứ trẻ dễ thấy nhất.
Cất bật lửa và diêm: một chỗ, một hộp
Gom về một chỗ duy nhất. Bật lửa, diêm rải khắp nhà thì không thể kiểm được. Chọn một chỗ, ví dụ ngăn tủ cao trong bếp, cho tất cả vào một hộp có nắp; ai dùng xong thì trả lại đúng chỗ đó.
Cao hơn tầm leo, không chỉ tầm với. Trẻ biết kéo ghế, leo bậc tủ thì nóc tủ lạnh, kệ cao không có cửa vẫn tới được. Nhà có trẻ biết leo thì ngăn có cửa, có chốt an toàn cho tủ là chỗ chắc hơn.
Bớt số lượng. Nhiều nhà có tới hàng chục cái bật lửa thu gom từ quán, từ khách. Giữ hai ba cái đủ dùng, phần còn lại bỏ đi, giúp việc cất gọn hơn nhiều.
Bàn thờ và bếp. Bàn thờ và bếp là hai chỗ cần bật lửa thường xuyên, nên hay có bật lửa nằm sẵn. Nếu không cất vào hộp chung được, để một cái trong hộp nhỏ có nắp, đặt ở phía trong, xa mép, cao hơn tầm trẻ.
Không để bật lửa làm đồ chơi. Không cho trẻ cầm bật lửa đã hết gas để chơi, không bật lửa cho trẻ xem như trò vui. Trẻ không phân biệt được cái hết gas với cái còn gas.
Ngày giỗ, Tết, có khách: lúc bật lửa rải khắp nhà
Những ngày nhà đông người là lúc quy tắc "một chỗ cất" dễ vỡ nhất. Khách hút thuốc để bật lửa trên bàn, trên ghế. Người thắp hương để bật lửa ngay trên bàn thờ. Người nấu cỗ để thêm vài cái cạnh bếp. Trẻ con họ hàng đông, chạy khắp nhà, ít người để mắt tới.
Trước buổi đông khách, đặt sẵn vài gạt tàn sâu, nặng ở ngoài sân, ngoài hiên, nơi người hút thuốc sẽ đứng, và nói nhẹ nhàng rằng trong nhà có trẻ nhỏ nên mời hút ở ngoài. Phần lớn khách đều hiểu và sẵn lòng.
Giao cho một người lớn việc "dọn lửa" sau buổi tiệc: gom tất cả bật lửa, diêm còn nằm rải rác về hộp cất, đổ gạt tàn vào hộp kim loại có nước, nhìn qua đệm ghế, rèm quanh chỗ khách ngồi. Việc này làm ngay khi khách về, trước khi cả nhà mệt và đi ngủ.
Khi đưa con về nhà ông bà, nhà họ hàng chơi, nhìn nhanh một vòng tầm thấp: bật lửa trên bàn nước, diêm trên kệ bếp, gạt tàn trên bàn. Nhà không có trẻ nhỏ thường không để ý những thứ này; một lời nhờ cất giúp là đủ, không cần giải thích dài.
Người hút thuốc trong nhà: những thói quen thay được
Bài này không bàn chuyện bỏ thuốc; chỉ nói những thay đổi làm giảm nguy cơ cháy khi trong nhà có người hút.
- Hút ở ngoài nhà, ban công, sân, nơi có gạt tàn sâu và nặng, xa rèm, đồ phơi, đệm ghế.
- Không hút trên giường, trên sofa, trên võng, nhất là khi mệt, buồn ngủ, đã uống rượu hoặc uống thuốc gây buồn ngủ.
- Dập tắt hẳn đầu thuốc trong gạt tàn, không chỉ gác lên mép; nhỏ thêm vài giọt nước vào gạt tàn trước khi đi ngủ.
- Không gạt tàn vào chậu cây, vào cốc giấy, vào lon nước rồi để trên bàn có khăn.
- Đổ tàn vào hộp kim loại có nắp, để qua đêm rồi mới bỏ chung với rác.
- Cất bật lửa vào hộp chung sau khi hút, không để trong túi áo treo ở móc thấp.
Người cao tuổi hút thuốc, nhất là người đi lại khó, mắt kém, hay ngủ gật trên ghế, cần được để ý thêm. Con cháu có thể đặt gạt tàn sâu ở chỗ ngồi quen của ông bà ngoài hiên, dọn gạt tàn mỗi tối, và kiểm đệm ghế quanh chỗ đó.
Khi thấy trẻ đang nghịch lửa hoặc tàn bén vào đồ
Phản ứng của người lớn trong giây đầu thường quyết định việc lửa có lan ra hay không, và trẻ có học được gì hay chỉ sợ hãi.
- Trẻ đang cầm bật lửa, diêm, chưa có lửa bén vào đồ: lại gần bình tĩnh, cầm lấy, không giằng giật làm lửa văng ra.
- Đã có lửa nhỏ ở vải, giấy: kéo vật đó ra nền gạch, úp kín bằng một vật không cháy hoặc dội nước nếu không có điện ở gần. Đưa trẻ ra khỏi phòng trước.
- Tàn thuốc rơi vào đệm sofa, nệm, có mùi khét, khói nhưng không thấy lửa: dội nước vào chỗ đó, kể cả phía dưới; mút âm ỉ có thể bùng lại sau vài giờ, nên mang đệm ra ngoài nếu làm được.
- Lửa đã lên rèm, giường, tủ: đưa mọi người ra ngoài, đóng cửa phòng, gọi 114.
- Trẻ bị bỏng: làm mát bằng nước sạch mát, không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu, không chọc vỡ bọng nước; bỏng ở mặt, tay, vùng rộng hoặc trẻ nhỏ thì gọi 115.
Cách làm mát vết bỏng, cách dập lửa trên quần áo được dạy kỹ trong lớp sơ cứu có thực hành; nếu nhà có trẻ nhỏ và người hút thuốc, đó là một buổi học đáng dành thời gian.
Nói với trẻ về lửa mà không làm trẻ sợ hay tò mò thêm
Trẻ hai, ba tuổi: quy tắc ngắn, lặp lại: "Bật lửa, diêm là đồ của người lớn. Con thấy thì không cầm, gọi bố mẹ." Khen khi trẻ làm đúng, như chạy đi báo khi thấy bật lửa rơi dưới ghế.
Trẻ bốn đến sáu tuổi: thêm lý do: "Lửa nhỏ nhưng chạm vào rèm, vào chăn là lớn rất nhanh, không ai dập được." Có thể cho trẻ đứng cạnh xem người lớn thắp hương, rồi cùng người lớn cất bật lửa vào hộp. Trẻ thấy chỗ cất được tôn trọng thì cũng tôn trọng nó.
Trẻ lớn hơn, nhất là trẻ tò mò thích thử: trò chuyện thẳng, không quát. Nếu phát hiện trẻ lén nghịch lửa nhiều lần, chỗ có vết cháy sém trong phòng, đó là dấu hiệu nên dành thời gian nói chuyện kỹ với trẻ và có thể hỏi ý kiến người làm việc với trẻ em như giáo viên, nhân viên tư vấn ở trường.
Trẻ không nên bị phạt kiểu cho cầm lửa để "biết nóng". Cách đó dạy trẻ sợ và giấu, không dạy trẻ an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Bật lửa có cơ cấu khó bật thì có cần cất kỹ nữa không?
Vẫn cần. Cơ cấu đó chỉ làm chậm trẻ nhỏ, nhiều trẻ vẫn bật được sau vài lần thử, nên bật lửa nào cũng nên cất trong hộp có nắp ở chỗ trẻ không với và không leo tới.
Đổ tàn thuốc vào thùng rác có sao không?
Không nên đổ ngay, nhất là thùng nhựa có giấy, rác khô. Dập tắt hẳn, nhỏ nước, cho vào hộp kim loại có nắp để qua đêm rồi mới bỏ chung với rác.
Gạt tàn vào chậu cây ngoài ban công được không?
Không nên. Đất khô, rễ, lá mục có thể âm ỉ với tàn thuốc còn cháy, và chậu cây thường đặt sát rèm, đồ phơi, cửa. Dùng gạt tàn sâu, nặng, bằng vật liệu không cháy.
Tàn thuốc rơi vào đệm sofa, không thấy lửa thì có cần lo không?
Có. Mút có thể cháy âm ỉ khá lâu rồi mới bùng lên. Dội nước kỹ vào chỗ đó và cả phía dưới, mang đệm ra ngoài nếu được, và kiểm lại sau vài giờ.
Để bật lửa trong cốp xe máy có sao không?
Không nên để bật lửa trong cốp hay trên táp lô xe đỗ ngoài nắng lâu, vì nhiệt độ trong đó có thể rất cao; nên cất bật lửa trong nhà ở chỗ mát, có nắp.
Phát hiện trẻ lén nghịch diêm nhiều lần thì làm gì?
Cất kỹ hơn, trò chuyện với trẻ bình tĩnh về lý do, không phạt bằng cách cho trẻ chạm lửa. Nếu việc lặp lại, có thể hỏi thêm giáo viên hoặc nhân viên tư vấn ở trường.