Giếng an toàn cho trẻ khi có thành đủ cao để trẻ không tựa người qua được, nắp cứng phủ kín miệng và có khoá, nền quanh giếng khô ráo không rêu, và không có bậc, xô, ghế nào giúp trẻ leo lên. Giếng cũ không dùng nữa phải được lấp hoặc bịt kín hẳn, không để "tạm" bằng vài tấm ván.
Giếng khơi ở nhà quê, giếng đào trong vườn nhà ven đô từng là nguồn nước chính, giờ nhiều nhà dùng nước máy hay giếng khoan nhưng vẫn giữ giếng cũ để tưới cây, rửa chân. Giếng được dùng ít thì người lớn cũng ít nhìn tới, trong khi giếng sâu, thành đứng, nước tối và không có chỗ bám. Phần dưới là cách kiểm giếng, khu quanh giếng, giếng bỏ hoang, việc tự làm và việc cần thợ, rồi đến những điều không làm khi có người rơi xuống.
Vì sao giếng là chỗ đặc biệt khó cứu
Sâu và thẳng đứng. Giếng khơi thường sâu nhiều mét, thành gạch hoặc ống bê tông thẳng đứng, trơn. Người rơi xuống không bám được, người trên miệng giếng không với tới.
Miệng giếng thấp. Nhiều giếng cũ có thành chỉ cao ngang đầu gối hay ngang đùi người lớn, vừa vặn để trẻ chống tay ngó xuống. Giếng làm từ thời trước để tiện kéo nước bằng gầu, không tính tới trẻ chơi quanh.
Không khí dưới giếng không tốt. Đáy giếng sâu, ít dùng có thể thiếu không khí sạch. Người lớn vội leo xuống cứu đôi khi gặp nguy theo. Vì vậy việc cứu người dưới giếng là việc của lực lượng cứu nạn, người nhà chỉ làm những việc từ trên miệng giếng.
Người lớn cũng gặp nguy ở giếng. Người già cúi kéo gầu nặng, đứng trên nền rêu, dễ mất thăng bằng. Người say, người đi đêm không đèn trong vườn cũng có thể vấp vào thành giếng thấp. Giếng an toàn cho trẻ cũng là giếng an toàn hơn cho cả nhà.
Giếng bị quên. Giếng nằm trong góc vườn, bị cỏ, dây leo che, nắp gỗ mục dần qua nhiều mùa mưa. Trẻ chạy vào vườn chơi trốn tìm là đúng loại chỗ trẻ chui tới.
Checklist giếng và khu quanh giếng
Mang theo một cây gậy dài để thử nắp từ xa trước khi bước lại gần, nhất là với giếng lâu không ai dùng.
| Kiểm gì | Nhìn hoặc thử thế nào | Đạt khi | Chưa đạt thì |
|---|---|---|---|
| Chiều cao thành giếng | Đứng cạnh, so với hông người lớn | Thường khuyên đủ cao để trẻ không tì ngực qua được, khoảng ngang hông người lớn trở lên | Nhờ thợ xây nâng thành |
| Thành giếng chắc không | Nhìn vết nứt, gạch long, đẩy nhẹ bằng tay | Không nứt, không gạch rời | Khoanh vùng, gọi thợ sửa |
| Nắp giếng | Lấy gậy ấn nắp, nhìn khe hở, thử nhấc một tay | Nắp cứng phủ kín miệng, không mục, có khoá hoặc chốt | Che tạm tấm cứng lớn có vật nặng đè, nhờ thợ làm nắp |
| Nền quanh giếng | Nhìn rêu, nước đọng, gạch vỡ | Khô, không rêu, không bậc hụt | Cọ rêu, rải sỏi, làm rãnh thoát nước |
| Vật để quanh giếng | Nhìn xô, gầu, ghế, chậu úp, bậc xây | Không có gì trẻ dùng làm bậc leo | Dời đi, treo xô gầu lên cao |
| Ròng rọc, dây gầu | Nhìn dây có thòng xuống tầm trẻ không | Dây được cuốn gọn hoặc tháo ra khi không dùng | Cuốn dây, cất gầu |
| Máy bơm giếng | Nhìn dây điện, ổ cắm quanh giếng, có ngâm nước không | Dây khô, gọn, không trầy, ổ cắm có che | Ngắt aptomat, gọi thợ điện |
Nhiều nhà thay nắp gỗ bằng tấm lưới sắt để vẫn thấy được nước. Lưới chỉ an toàn khi được hàn vào khung, khung bắt chặt vào thành giếng và mắt lưới đủ nhỏ để chân, tay trẻ không lọt. Lưới đặt rời lên miệng giếng không khác gì không có nắp.
Giếng cũ, giếng bỏ hoang: chỗ hay bị coi nhẹ nhất
Giếng "không dùng nữa" vẫn có nước. Giếng có mạch thì nước vẫn lên, giếng cạn thì mùa mưa lại đầy. Ngừng dùng không đồng nghĩa với hết nguy cơ.
Giếng lấp dở dang. Một số nhà đổ đất, gạch vụn vào giếng cũ cho đầy, nhưng đất lún dần qua thời gian, tạo hố sụt ngay giữa vườn. Giếng lấp nên được thợ làm đúng cách và bịt miệng bằng tấm bê tông, chứ không chỉ đổ đất.
Giếng ở đất mới mua, nhà mới thuê. Người chủ cũ có thể đã quên kể có giếng. Đi kiểm vườn kỹ trước khi cho trẻ ra chơi, tìm những chỗ đất trũng, gò xây tròn, tấm ván nằm lạ chỗ.
Giếng ở nhà hàng xóm, đất bỏ trống cạnh nhà. Không thể tự xử lý giếng của người khác, nhưng có thể báo chủ đất hoặc UBND xã/phường, và dặn trẻ đó là chỗ không được sang. Với trẻ nhỏ, rào lối sang khu đất đó là cách chắc hơn dặn.
Giếng bị che kín bằng cây cối. Có giếng cũ nằm dưới giàn mướp, sau bụi chuối, bị cỏ dại phủ kín mép. Người lớn đi qua không thấy, trẻ chui vào chơi lại thấy trước. Phát quang quanh giếng một khoảng đủ rộng để đứng từ nhà nhìn ra là thấy miệng giếng và nắp.
Mùa mưa và giếng: những thay đổi cần để ý
Nước dâng cao gần miệng. Sau những trận mưa dài, mực nước giếng khơi có thể lên rất cao, gần sát miệng. Trẻ cúi xuống là chạm nước, nghịch nước, và khoảng cách để ngã vào giảm hẳn.
Nền quanh giếng sụt, lún. Đất quanh thành giếng ngấm nước có thể sụt, để lộ khe hở dưới chân thành hoặc làm thành giếng nghiêng. Sau mùa mưa nên đi nhìn lại nền và thành; thấy lún, nứt mới thì khoanh vùng và gọi thợ.
Rêu mọc nhanh. Nền gạch quanh giếng xanh rêu chỉ sau vài tuần mưa. Người già ra múc nước, trẻ chạy qua đều dễ trượt, và chỗ trượt lại ngay sát miệng giếng.
Nắp gỗ mục. Gỗ ngấm nước nhiều mùa sẽ mục từ bên trong, bề ngoài vẫn nguyên. Ấn gậy vào giữa nắp thấy mềm, lún là lúc phải thay, không chờ nứt hẳn.
Ngập vườn. Khi nước ngập cả vườn, miệng giếng thấp có thể chìm dưới mặt nước, người đi qua không còn nhìn thấy đâu là giếng. Nhà ở vùng hay ngập nên cắm cọc cao, buộc vải màu đánh dấu vị trí giếng từ trước mùa mưa.
Tự làm được và phải gọi thợ
Giếng là công trình nặng, nhiều việc cần thợ xây. Phần người nhà làm được chủ yếu là dọn quanh và giữ thói quen.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Nắp | Che tạm bằng tấm lớn có vật nặng; gắn khoá móc vào nắp có tai sẵn | Làm nắp mới có khung, bản lề, khoá; làm lưới hàn khung |
| Thành giếng | Không tựa, không ngồi lên thành; khoanh vùng khi nứt | Nâng thành, sửa gạch long, gia cố |
| Khu quanh giếng | Cọ rêu, dời vật, cuốn dây gầu, rào thấp bằng lưới | Láng nền, làm rãnh thoát, xây rào có cổng |
| Giếng bỏ | Khoá nắp, rào lại | Lấp và bịt miệng vĩnh viễn |
| Máy bơm, dây điện | Nhìn, ngắt aptomat khi thấy dây ngâm nước, trầy | Thợ điện đi lại dây, lắp ổ có nắp che, kiểm bơm |
Đừng xuống giếng để vớt đồ rơi, kiểm bơm hay vệ sinh khi không có thợ và đồ bảo hộ. Việc này đã có nhiều người gặp nạn vì nghĩ "giếng nhà mình quen rồi".
Khi có người, nhất là trẻ, rơi xuống giếng
Tình huống này người nhà rất dễ làm theo phản xạ là trèo xuống. Định hướng dưới đây ưu tiên không có thêm người gặp nạn.
- Hô to gọi người, gọi 114 để cứu nạn và 115, nói rõ "có trẻ rơi xuống giếng" và địa chỉ, cách vào vườn.
- Thả xuống thứ trẻ có thể bám: dây có vòng, thang, sào, can nhựa rỗng đậy nắp, phao. Nói to với trẻ để trẻ bám vào, giữ bình tĩnh.
- Không tự leo xuống giếng sâu. Không thả người xuống bằng dây khi không có thiết bị và không biết không khí dưới đáy.
- Ra cổng, đường lớn đón lực lượng cứu nạn, dọn lối vào vườn.
- Khi trẻ được đưa lên, nhân viên cấp cứu sẽ xử lý. Nếu phải chờ, người đã học sơ cứu làm theo những gì đã học. Không dốc ngược, không xốc nước.
Trong lúc chờ, một người lớn ở lại miệng giếng nói chuyện liên tục với trẻ, nhắc trẻ bám chặt, và báo cho đội cứu nạn khi tới: trẻ rơi lúc nào, giếng sâu khoảng bao nhiêu, nước tới đâu. Thông tin này giúp họ chọn cách cứu nhanh hơn.
Ai sống ở nhà có giếng nên đi một lớp sơ cứu có thực hành. Lớp sẽ dạy những kỹ thuật cần dùng khi người được đưa lên không thở, điều mà bài viết không thay được.
Dạy trẻ và nói chuyện với ông bà
Trẻ về quê chơi thường được người lớn dặn "đừng ra giếng". Với trẻ nhỏ, câu dặn không thay được nắp khoá và rào. Với trẻ năm sáu tuổi, có thể dắt trẻ ra giếng, cho trẻ thấy giếng sâu thế nào bằng cách thả hòn sỏi và nghe tiếng rơi, rồi nói: "Chỗ này người lớn cũng không xuống được, con không bao giờ ra đây một mình".
Ông bà thường gắn bó với giếng, dùng nó hằng ngày, và có khi không muốn khoá vì bất tiện. Con cháu có thể làm nắp có bản lề nhẹ, mở một tay, cài lại dễ, kèm khoá mà ông bà giữ chìa. Giải thích bằng chuyện cháu: "Bé giờ biết chạy rồi, mình khoá để bà khỏi phải trông". Mục đích là giảm gánh cho ông bà, không phải chê cách sống của ông bà.
Trước mỗi kỳ về quê, nhắn ông bà hoặc người ở nhà xem giúp nắp giếng, dời đồ quanh giếng. Khi tới nơi, người lớn đi một vòng vườn trước khi cho trẻ ra chơi.
Câu hỏi thường gặp
Thành giếng cao bao nhiêu thì an toàn cho trẻ?
Thường khuyên thành giếng cao khoảng ngang hông người lớn trở lên, đủ để trẻ không tì ngực qua được. Nhưng thành cao không thay được nắp, vì trẻ có thể kê đồ leo lên. Thành cao cộng nắp khoá cộng không có bậc quanh giếng mới là đủ.
Nắp giếng bằng lưới sắt có tốt hơn nắp kín không?
Lưới cho thấy nước, thoáng khí, nhẹ, nhưng chỉ an toàn khi được hàn vào khung bắt chặt vào thành, mắt lưới nhỏ và không gỉ. Nắp kín an toàn hơn với trẻ vì không có khe nào để thò tay chân. Chọn loại nào cũng phải có khoá.
Giếng khoan có nguy cơ như giếng khơi không?
Giếng khoan có miệng ống nhỏ, nhìn chung không có nguy cơ rơi người như giếng khơi. Tuy vậy, khu đặt máy bơm, bể chứa nước giếng khoan và hố đặt đầu giếng vẫn cần kiểm như bể ngầm và khu thiết bị điện.
Có nên tự lấp giếng cũ bằng đất không?
Không nên tự đổ đất lấp vì đất lún dần, tạo hố sụt sau này. Lấp giếng cần thợ làm đúng cách và bịt miệng bằng tấm bê tông chắc. Trong lúc chờ, khoá nắp, rào lại và giữ trẻ tránh xa.
Đồ rơi xuống giếng thì lấy thế nào?
Dùng sào có móc, gầu hoặc nam châm buộc dây từ trên miệng giếng. Không leo xuống giếng để vớt đồ. Nếu đồ quan trọng mà không vớt được, gọi thợ có đồ bảo hộ, vì không khí dưới giếng có thể gây nguy hiểm.
Nhà hàng xóm có giếng không đậy thì phải làm sao?
Nói chuyện thẳng với hàng xóm, đề nghị giúp làm nắp nếu cần. Nếu là đất bỏ trống không rõ chủ, báo UBND xã/phường. Trong lúc đó, rào lối sang và dặn trẻ không được qua khu đất ấy.