Dao, kéo và mọi thứ có lưỡi sắc trong bếp nên ở một chỗ cố định cao hơn tầm với của trẻ hoặc trong ngăn có chốt, không nằm ở mép mặt đá, không ngâm chìm trong bồn rửa đầy bọt, và lưỡi máy xay phải được tháo cất riêng ngay sau khi dùng. Phần lớn vết đứt tay trong bếp không do trẻ nghịch dao mà do người lớn thò tay vào bồn rửa, với tay lên giá dao hay rửa cối xay mà không thấy lưỡi.
Trẻ nhỏ bị cuốn hút bởi thứ người lớn dùng hằng ngày, và dao là một trong số đó. Người lớn thì quen tay đến mức không còn để ý. Phần dưới đây kiểm từng chỗ có đồ sắc trong bếp, giải thích vì sao những chỗ đó gây đứt tay, việc gì tự sắp lại được, khi bị đứt sâu thì phút đầu làm gì, và cách dạy trẻ cầm đồ sắc từng bước.
Đồ sắc trong bếp nhiều hơn ta đếm
Dao không phải thứ duy nhất có lưỡi. Trong một căn bếp bình thường có dao thái, dao chặt, dao gọt, kéo cắt gà, dao bào rau củ, nạo dừa, lưỡi máy xay sinh tố và máy xay thịt, lưỡi của máy cắt rau, nắp hộp sắt mở bằng khoá kéo, mép giấy bạc trong hộp, vỏ đồ hộp vừa mở. Khi rà đồ sắc, nhiều gia đình chỉ nghĩ tới giá cắm dao mà bỏ qua nửa còn lại.
Lưỡi máy xay sắc theo cách khó thấy. Lưỡi máy xay nằm ở đáy cối, bị che bởi đồ ăn còn sót. Người rửa cho tay vào lau đáy cối, nhất là khi vội, dễ bị cắt. Nguy hiểm hơn là cối còn gắn trên đế máy và phích còn cắm: trẻ hay người lớn chạm phím trong lúc tay đang ở trong cối.
Dao trong bồn rửa là cái bẫy. Bỏ dao vào bồn rửa đầy nước và bọt xà phòng, người rửa sau đó thò tay vào mò bát đĩa và nắm trúng lưỡi. Chuyện này xảy ra cả với người lớn, và với trẻ tuổi tiểu học đang tập rửa bát thì càng dễ.
Mép mặt đá là chỗ trẻ với tới đầu tiên. Trẻ đứng dưới sàn nhìn lên thấy cán dao chĩa ra khỏi mép thớt, thấy giá cắm dao ở góc mặt đá. Trẻ kéo được cán dao là kéo cả lưỡi xuống phía mình. Thớt có dao đặt ở mép bàn ăn trong lúc người lớn quay đi nghe điện thoại cũng là cảnh rất quen.
Ngày đông người là ngày đồ sắc thất lạc. Ngày giỗ, Tết, cỗ bàn, nhiều người cùng làm bếp, mỗi người một con dao, thớt kê khắp nơi kể cả dưới sàn nhà, ngoài sân. Dao bị bỏ quên trong rổ rau, dưới mâm, cạnh chậu nước. Trẻ con họ hàng đến chơi lại đông. Những ngày ấy nên giao cho một người lớn việc gom dao về một chỗ sau mỗi đợt làm, và kê thớt trên bàn chứ không trên sàn.
Checklist đồ sắc trong bếp
Mở từng ngăn kéo, nhìn từng góc mặt đá, ngồi xuống ngang tầm trẻ nhìn lên. Bạn đánh dấu những dòng chưa đạt và sắp lại ngay trong buổi.
| Kiểm gì | Nhìn, thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Giá cắm dao | Giá ở mép mặt đá, trẻ đứng hoặc trèo ghế với tới không | Dời vào góc trong, cao, xa ghế; hoặc cất dao vào ngăn có chốt |
| Thanh nam châm dao trên tường | Thanh gắn thấp, dao gắn lỏng, rơi được khi đóng sập cánh tủ | Gắn cao hơn, dao gắn sát; không gắn trên chỗ người đứng rửa |
| Ngăn kéo dao | Ngăn ở tầm tay trẻ, mở được không cần lực | Lắp chốt ngăn kéo cho trẻ; lưỡi dao quay vào trong |
| Bồn rửa | Có dao, kéo, lưỡi máy xay ngâm trong bồn không | Rửa đồ sắc riêng, ngay sau khi dùng, rồi cất; không ngâm |
| Máy xay | Cối còn gắn trên đế, phích còn cắm sau khi xay | Rút phích trước khi tháo cối; tháo lưỡi rửa riêng |
| Đồ hộp, nắp sắt | Vỏ hộp vừa mở bỏ vào thùng rác hở | Ấn nắp vào trong hộp, bỏ vào thùng rác có nắp |
| Thớt | Thớt trơn, trượt khi thái | Lót khăn ẩm hoặc tấm chống trượt dưới thớt |
| Dao cùn | Dao cùn phải ấn mạnh, dễ trượt | Mài hoặc mang đi mài; dao sắc mà đúng cách an toàn hơn dao cùn |
Dòng cuối thường làm người ta ngạc nhiên. Dao cùn bắt người dùng phải đè mạnh, lưỡi trượt khỏi vỏ quả hay xương là lao về phía tay đang giữ. Dao sắc cắt theo đúng đường, ít lực hơn.
Những động tác hay gây đứt tay nhất
Cắt trên tay thay vì trên thớt. Gọt xoài, bổ cam, tách hành trên lòng bàn tay là thói quen của rất nhiều người. Lưỡi dao đi về phía ngón cái, chỉ cần trái cây trơn là trượt. Đặt mọi thứ lên thớt, kể cả khi chỉ cắt một miếng.
Dùng dao làm dụng cụ mở. Cạy nắp hộp, rạch băng keo thùng hàng, tách hai bát dính nhau bằng mũi dao. Dao không được làm cho những việc đó, mũi dao dễ gãy hay trượt. Một chiếc kéo, dụng cụ mở nắp riêng an toàn hơn.
Chụp dao khi dao rơi. Phản xạ tự nhiên là đưa tay bắt vật đang rơi. Với dao, phản xạ đúng là lùi chân lại, để dao rơi xuống sàn rồi mới nhặt. Câu này nên nói với cả nhà, kể cả trẻ lớn.
Dọn mâm có dao lẫn bát đĩa. Sau bữa ăn có món phải cắt, dao nằm lẫn trong chồng bát, người bưng mâm không thấy. Gom dao riêng trước khi dọn, mang dao vào bếp trước hoặc sau cùng.
Chặt trên thớt trượt hoặc mặt bàn rung. Chặt gà, chặt xương trên thớt đặt trên bàn nhựa gấp là kiểu dễ trượt. Đặt thớt trên mặt phẳng chắc, lót khăn ẩm, và giữ trẻ ra xa lúc chặt vì mảnh xương có thể bắn ra.
Việc tự làm được và việc cần người khác
Gần như mọi việc với đồ sắc là việc sắp xếp. Chỉ có vài việc bắt vít, khoan tường là nhờ người có dụng cụ.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Chỗ cất | Dời giá dao, gom đồ sắc vào một ngăn, quay lưỡi vào trong | Không cần thợ |
| Chốt ngăn kéo | Loại dán dính theo hướng dẫn | Loại bắt vít vào tủ gỗ: thợ mộc hoặc người có dụng cụ |
| Thanh nam châm dao | Không tự gắn lên tường gạch nếu không có khoan phù hợp | Thợ gắn chắc ở độ cao bạn chọn |
| Máy xay | Rút phích, tháo lưỡi, rửa riêng | Máy chạy khi chưa lắp đúng cối, công tắc chập chờn: mang bảo hành, sửa |
| Mài dao | Mài bằng dụng cụ quen tay | Không tự tin thì mang tới tiệm mài |
Chốt ngăn kéo cho trẻ có nhiều kiểu, nhưng kiểu nào cũng chỉ có tác dụng khi người lớn đóng lại sau mỗi lần lấy dao. Nếu chốt khó mở đến mức cả nhà bỏ không cài, hãy đổi loại dễ mở bằng một tay hơn thay vì để ngăn kéo luôn mở. Thử lại chốt mỗi khi trẻ lớn thêm, vì trẻ hai ba tuổi đã học được cách bóp, kéo một số loại chốt đơn giản.
Khi bị đứt tay sâu trong bếp: phút đầu
Phần này là định hướng, giúp không làm sai trong lúc chờ hoặc trên đường tới cơ sở y tế. Kỹ thuật cầm máu bài bản được dạy ở lớp sơ cứu có thực hành.
- Đặt dao xuống chỗ an toàn, tắt bếp, tắt máy xay, rút phích nếu đang dùng máy.
- Lấy gạc sạch hoặc khăn sạch ép chặt lên vết thương; ép liên tục, không mở ra xem mỗi chốc.
- Nâng vùng bị đứt cao hơn tim nếu được.
- Không rắc bột, bôi thuốc lá, bã cà phê, mạng nhện hay bất kỳ thứ gì lên vết thương.
- Gọi 115 khi máu chảy thành tia, ép một lúc không cầm, vết thương sâu thấy mô bên trong, mất cảm giác hay không cử động được ngón tay, hoặc có phần ngón tay bị đứt rời.
- Nếu có phần bị đứt rời, gói phần đó trong gạc sạch, cho vào túi sạch kín, đặt túi lên đá lạnh; không để đá chạm trực tiếp vào phần bị đứt, và mang theo khi đi viện.
- Vết cắt nhỏ, nông, cầm máu dễ thì rửa bằng nước sạch, che lại; vết thương bẩn hoặc do đồ gỉ thì để nhân viên y tế xem có cần xử lý thêm.
Đứt tay do lưỡi máy xay thường có nhiều vết cắt cạnh nhau và sâu hơn vẻ ngoài. Với những vết như vậy, nên để nhân viên y tế xem dù máu đã cầm.
Dạy trẻ cầm đồ sắc theo từng bước
Trẻ dưới ba tuổi không nên tiếp xúc với dao, kéo sắc. Việc của người lớn là cất và không để trẻ thấy dao bị bỏ quên trên mặt bàn. Khi trẻ chỉ vào dao, bạn nói ngắn: dao là đồ của người lớn, sắc, đứt tay. Không cần doạ, chỉ cần lặp đúng câu đó.
Từ khoảng bốn năm tuổi, trẻ có thể tập với dao nhựa răng cưa hay dao cho trẻ cắt chuối, dưa chuột ở bàn ăn, có người lớn ngồi cạnh. Dạy hai quy tắc: tay giữ làm hình móng mèo, ngón cong vào trong; lưỡi dao luôn quay xuống thớt, không vung lên. Kéo cho trẻ là kéo đầu tròn.
Trẻ lớn, tuổi tiểu học trên, khi tập rửa bát, quy tắc là: dao kéo không ngâm vào bồn, rửa từng con một, cầm ở cán, lau theo sống dao. Khi đưa dao cho người khác, đặt dao lên mặt bàn để người kia cầm, không đưa trao tay.
Ông bà mắt kém hay để dao trên mép thớt, gác dao trên miệng nồi, hoặc cắm dao ngược trong ống đũa. Con cháu có thể dành một chỗ cất dao cố định ngay tầm mắt ông bà, xa tầm trẻ, rồi nhờ ông bà cùng giữ chỗ đó thay vì nhắc khi ông bà để sai.
Câu hỏi thường gặp
Giá cắm dao hay ngăn kéo dao an toàn hơn cho nhà có trẻ?
Phụ thuộc vào bếp nhà bạn. Giá cắm dao để trên mặt đá thì cần nằm ở góc trong, cao và xa chỗ trẻ trèo. Ngăn kéo dao an toàn hơn khi có chốt và lưỡi dao được quay vào trong. Quan trọng là cả nhà cất dao về đúng một chỗ.
Có nên ngâm dao trong bồn rửa cho dễ rửa không?
Không nên. Dao chìm trong nước có bọt xà phòng không thấy được, người rửa sau thò tay vào dễ bị cắt. Rửa dao ngay sau khi dùng, rửa riêng, lau khô rồi cất. Dao dính đồ ăn khô thì ngâm riêng trong một hộp mà ai cũng biết có dao.
Trẻ mấy tuổi thì được dùng dao thật?
Không có tuổi chung. Nhiều gia đình bắt đầu với dao nhựa răng cưa từ bốn năm tuổi, chuyển dần sang dao nhỏ khi trẻ đã giữ đúng tay, ngồi yên và nghe hướng dẫn tốt. Luôn có người lớn ở cạnh trong những lần đầu.
Lưỡi máy xay sinh tố rửa thế nào cho an toàn?
Rút phích trước khi tháo cối. Đổ nước ấm vào cối, cho chút nước rửa, đậy nắp rồi lắc hoặc để ngâm, sau đó tháo lưỡi nếu loại máy cho phép và dùng bàn chải cán dài cọ. Không cho tay trần vào sát lưỡi.
Đứt tay sâu có nên rửa ngay dưới vòi nước không?
Khi máu chảy nhiều, ưu tiên ép chặt bằng gạc sạch để cầm máu, không mất thời gian rửa. Khi máu đã cầm và vết thương nhỏ, rửa nhẹ bằng nước sạch rồi che. Vết thương sâu hay bẩn thì để nhân viên y tế xử lý.
Kéo cắt gà có cần cất riêng không?
Nên cất cùng chỗ với dao, trong ngăn có chốt hoặc chỗ cao. Kéo cắt gà có lưỡi dày, sắc và mũi nhọn, trẻ thấy giống kéo thủ công thường dùng ở trường nên dễ cầm thử.