Một số cây cảnh rất quen trong phòng khách có nhựa hoặc lá gây rát, sưng miệng, nôn khi trẻ nhai phải, và vài loại trồng ngoài sân còn độc hơn hẳn. Cách giữ an toàn không phải là bỏ hết cây, mà là biết cây nào nên đặt ngoài tầm với của trẻ, chậu nào phải đứng vững, và trên mặt đất trong chậu có gì trẻ có thể bốc ăn.
Trẻ từ lúc biết bò tới khoảng ba tuổi cho gần như mọi thứ vào miệng, và chậu cây đặt trên sàn là món đồ nằm đúng tầm. Bài này giúp bạn đi một vòng các chậu cây trong nhà: nhận ra nhóm cây hay gây kích ứng, kiểm chậu, đất, phân bón, sỏi trang trí, sắp xếp lại, và biết làm gì trong phút đầu nếu trẻ đã nhai lá hay bị nhựa cây bắn vào mắt.
Cây cảnh gây hại cho trẻ theo cách nào
Phần lớn cây cảnh trong nhà không gây ngộ độc nặng, nhưng một số nhóm cây có chất trong nhựa và lá làm rát, bỏng rát niêm mạc miệng, sưng môi lưỡi, chảy nhiều nước bọt, nôn. Nhóm hay gặp nhất trong nhà Việt là các cây lá to thuộc họ Ráy như trầu bà, lan ý, môn cảnh, vạn niên thanh, kim tiền. Lá của chúng có tinh thể rất nhỏ, khi nhai vào làm miệng đau rát ngay, nên trẻ thường nhả ra và khóc; vì vậy ít khi trẻ nuốt được nhiều, nhưng sưng ở miệng họng vẫn cần theo dõi.
Một số cây có nhựa trắng như xương rồng bát tiên và các cây cùng họ, khi gãy cành, nhựa dính tay rồi trẻ dụi mắt gây đỏ, đau mắt. Trúc đào, loại cây hoa trồng nhiều ở sân và hàng rào, có độc tính cao hơn hẳn và không nên trồng ở chỗ trẻ chơi. Củ của một số cây hoa trồng dịp Tết như thuỷ tiên cũng không phải thứ để trẻ cầm chơi.
Danh sách trên không đầy đủ, và tên gọi cây cảnh mỗi vùng mỗi khác. Nguyên tắc an toàn là: cây nào không biết rõ thì coi như không ăn được và đặt ngoài tầm với. Ngoài cây, chậu lớn đổ, đất có phân bón viên, sỏi trắng trang trí, đĩa lót đọng nước cũng là những thứ cần kiểm cùng lúc.
Checklist chậu cây trong nhà
Đi từng chậu, cúi xuống ở tầm trẻ bò. Với mỗi chậu, ghi lại tên cây nếu biết; không biết thì chụp ảnh để hỏi nơi bán.
| Kiểm gì | Nhìn và thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Tên và nhóm cây | Cây có thuộc nhóm lá to nhựa ngứa, nhóm có nhựa trắng, hay cây hoa sân vườn độc không | Đặt lên kệ cao, treo, hoặc chuyển ra ban công đóng cửa |
| Độ cao của lá | Trẻ ngồi, đứng vịn có với tới lá, cành rủ xuống không | Tỉa cành rủ, nâng chậu lên, đặt sau đồ nội thất |
| Độ vững của chậu | Đẩy nhẹ chậu lớn và chân đế: có chao, có trên bánh xe không khoá không | Đặt sát tường, khoá bánh xe, đổi chân đế rộng |
| Chậu treo | Móc treo chắc không, có treo ngay trên chỗ trẻ chơi, trên sofa không | Dời sang chỗ không ai ngồi dưới; kiểm móc |
| Mặt đất trong chậu | Có phân bón viên, thuốc dưỡng cây cắm đất, sỏi, đá trang trí nhỏ không | Bỏ sỏi nhỏ, phủ mặt chậu bằng tấm lưới hoặc đá lớn hơn nắm tay trẻ |
| Đĩa lót chậu | Có nước đọng, có rêu trơn không | Đổ nước đọng, lau sạch; chỗ chậu nên có thảm chống trơn nếu người già hay đi qua |
| Lá rụng, hoa rụng | Có lá, hoa, quả rụng trên sàn quanh chậu không | Nhặt hằng ngày ở khu trẻ chơi |
| Dụng cụ chăm cây | Kéo cắt cành, bình xịt, chai dung dịch dưỡng lá để đâu | Cất vào tủ có khoá hoặc chỗ cao |
Phân bón và thuốc dưỡng cây là hoá chất, dù bao bì trông vô hại. Không chiết sang chai nước, không để cạnh chậu trên sàn. Thuốc trừ sâu, thuốc diệt côn trùng dùng cho cây thì không nên dùng trong nhà có trẻ bò.
Sắp xếp lại cây trong nhà có trẻ
Chia nhà thành vùng cây được chạm và vùng cây để ngắm. Ở khu trẻ chơi, chỉ giữ cây mà bạn biết chắc là lành, hoặc không có cây nào. Cây lá to nhựa ngứa, cây có gai, cây có nhựa trắng chuyển lên kệ cao, bậu cửa sổ có chốt, hay ra ban công đóng cửa.
Ưu tiên chậu treo đúng cách và kệ tường. Kệ bắt chắc vào tường ở độ cao người lớn đứng mới với tới vừa giữ được cây, vừa trống sàn. Chậu treo phải có móc bắt vào trần hoặc dầm chắc, không treo trên chỗ ai đó hay ngồi.
Đổi chậu lớn sang chân đế thấp, rộng. Chậu cây lớn đặt trên chân đế cao cho đẹp là món dễ đổ nhất. Hạ thấp, đặt sát tường, hoặc dùng chậu nặng đáy rộng.
Thay sỏi trang trí nhỏ. Sỏi trắng, hạt đất nung, đá cảnh nhỏ trên mặt chậu vừa cỡ để trẻ bốc cho vào miệng, nhét mũi, nhét tai. Bỏ đi hoặc thay bằng đá to hơn nắm tay trẻ.
Cây mới mua về, cây quà tặng. Hỏi tên cây ngay khi nhận. Đặt ở chỗ cao trong vài ngày đầu cho tới khi biết rõ đó là cây gì.
Cây ngoài sân, ban công và nhà ông bà
Nhiều nhà ống có ban công trồng đầy chậu, sân nhà quê thì có hàng rào cây, giàn hoa, chậu kiểng lớn. Trẻ chơi ở sân thường cầm lá, ngắt hoa làm đồ chơi nấu ăn, nhai thử quả rụng. Trúc đào, cây có nhựa trắng, cây có quả nhỏ màu sặc sỡ không biết tên nên được trồng ở góc trẻ không ra, hoặc thay bằng cây khác nếu sân là chỗ trẻ chơi hằng ngày.
Ban công có chậu cây xếp sát lan can còn mang thêm nguy cơ trẻ đứng lên chậu để nhìn ra ngoài. Chậu nên xếp cách lan can một khoảng hoặc treo phía trong; chuyện ban công có danh mục riêng, ở đây chỉ nhắc rằng chậu cây cũng là một bậc leo.
Ông bà thường chăm cây cảnh rất kỹ, có chậu kiểng quý, có thuốc dưỡng cây, phân bón riêng. Khi cháu về chơi, việc nên nhờ ông bà là cất kéo cắt cành, phân, thuốc lên chỗ cao trong mấy ngày, và chỉ cho cháu cây nào được chạm. Nói theo kiểu nhờ ông bà dạy cháu về cây sẽ dễ nghe hơn là bảo dọn cây đi.
Cây hoa dịp Tết như thuỷ tiên, hoa củ, chậu quất thường đặt trên bàn thấp phòng khách mấy tuần. Đó là lúc trong nhà nhiều khách, nhiều trẻ con, ít người để ý. Đặt chúng lên cao trong dịp đó.
Tự làm và việc cần người làm giúp
Hầu hết việc ở đây là sắp xếp lại. Chỉ những việc treo, bắt kệ, di dời chậu nặng mới cần thêm người.
| Việc | Tự làm được | Cần người làm giúp |
|---|---|---|
| Dời chậu nhỏ lên cao, tỉa cành rủ | Có | Không cần |
| Bỏ sỏi nhỏ, phủ mặt chậu | Có | Không cần |
| Cất phân bón, thuốc dưỡng cây | Có, vào tủ có khoá | Không cần |
| Bắt kệ tường, móc treo chậu | Được nếu biết tường không có dây điện, ống nước | Thợ khi tường thạch cao hoặc không chắc đường dây |
| Di dời chậu lớn, chậu kiểng nặng | Không nên tự khiêng một mình | Hai người trở lên, có xe đẩy |
| Chặt bỏ cây độc ở sân | Đeo găng, kính, không đốt cành | Người làm vườn với cây lớn |
Khi tỉa hay chặt cây có nhựa, đeo găng tay và kính, rửa tay kỹ sau đó, không để trẻ đứng cạnh nhặt cành. Không đốt cành trúc đào và cây có nhựa độc vì khói cũng gây hại.
Khi trẻ đã nhai lá hoặc bị nhựa cây vào mắt
Định hướng cho phút đầu. Không tự cho trẻ uống thuốc hay dùng mẹo dân gian.
- Lấy phần lá, cành còn trong miệng trẻ ra bằng ngón tay, nhẹ nhàng, không móc sâu vào họng. Lau miệng bằng khăn ướt sạch.
- Không cố gây nôn. Nếu trẻ đã đủ lớn, cho súc miệng bằng nước sạch rồi nhổ ra.
- Ghi lại tên cây hoặc chụp ảnh cây, giữ lại một phần lá, và ước lượng trẻ đã nhai bao nhiêu, lúc mấy giờ.
- Gọi 115 ngay nếu trẻ sưng môi lưỡi rõ, khó thở, khó nuốt, chảy nước dãi nhiều không ngừng, nôn nhiều lần, lơ mơ, hoặc nếu nghi là trúc đào hay cây độc mạnh dù trẻ chưa có biểu hiện gì.
- Nhựa cây vào mắt: rửa mắt bằng nước sạch chảy nhẹ trong nhiều phút, không dụi, rồi đưa trẻ đi khám mắt.
- Trẻ chỉ ngậm, nhả ra ngay, không có biểu hiện gì vẫn nên được theo dõi trong vài giờ tiếp theo; có gì bất thường thì đưa đi cơ sở y tế và mang theo ảnh cây.
Một lớp sơ cứu có thực hành sẽ dạy cách đánh giá trẻ khó thở và cách xử trí khi đường thở bị đe doạ; đó là điều người lớn trong nhà có trẻ nhỏ nên biết.
Dạy trẻ về cây và nhắc người lớn
Trẻ dưới hai tuổi chưa phân biệt được lá ăn được với lá không ăn được, nên mọi việc nằm ở chỗ đặt cây. Từ khoảng hai tuổi rưỡi, ba tuổi, đặt một luật dễ nhớ: "Lá cây để ngắm, không cho vào miệng. Muốn hái thì hỏi bố mẹ." Khi trẻ chơi nấu ăn bằng lá, cho trẻ dùng lá rau thật từ bếp, như lá rau muống, lá cải, thay vì lá cây cảnh.
Trẻ bốn, năm tuổi trở lên có thể cùng bố mẹ chăm cây: tưới nước, lau lá cây lành. Đó là lúc dạy trẻ rửa tay sau khi chạm cây, không dụi mắt khi tay dính nhựa, và nhận ra vài cây trong nhà không được chạm. Trẻ được giao việc thường nhớ luật lâu hơn trẻ chỉ bị cấm.
Người lớn cần nhớ hai điều: cây mới mang về thì hỏi tên ngay, và không để phân bón, thuốc dưỡng cây ở chân chậu. Khi cắt tỉa cây có nhựa, cho trẻ ra phòng khác.
Mỗi lần mua thêm cây, đổi chỗ chậu, hoặc trẻ bước sang tuổi biết vịn đứng, biết leo lên ghế, đi lại vòng kiểm chậu cây một lần. Người chăm cây chính trong nhà là người phù hợp nhất để giữ việc này.
Câu hỏi thường gặp
Cây trầu bà, lan ý có độc với trẻ không?
Lá và nhựa của các cây này có thể gây rát, sưng miệng, chảy nước bọt và nôn khi trẻ nhai phải. Thường trẻ nhả ra ngay vì đau rát, nhưng vẫn nên đặt cây ngoài tầm với và theo dõi trẻ nếu đã nhai.
Có cần bỏ hết cây trong nhà khi có trẻ nhỏ không?
Không cần. Chỉ cần biết tên cây, đặt cây có nhựa ngứa, có gai, có nhựa trắng ra ngoài tầm với, chậu đứng vững và mặt chậu không có sỏi nhỏ hay phân bón viên.
Trẻ bốc đất trong chậu cây cho vào miệng thì sao?
Lấy đất ra khỏi miệng, lau sạch, cho súc miệng nếu trẻ biết. Đất có trộn phân bón viên hay thuốc dưỡng cây thì báo nhân viên y tế. Sau đó che mặt chậu hoặc đưa chậu lên cao.
Làm sao biết tên một cây cảnh không rõ nguồn gốc?
Chụp ảnh cây, lá, hoa và hỏi nơi bán cây hoặc người chơi cây có kinh nghiệm. Trong lúc chưa biết, coi như cây không ăn được và đặt ngoài tầm với của trẻ.
Có nên dùng sữa hay nước mát cho trẻ uống sau khi nhai lá cây không?
Không tự cho trẻ uống gì khi chưa hỏi nhân viên y tế, nhất là khi trẻ đã sưng miệng hay khó nuốt. Lau miệng, súc miệng nếu trẻ biết, theo dõi và gọi 115 nếu có dấu hiệu nặng.
Chậu cây lớn trên chân đế có bánh xe có an toàn không?
Bánh xe giúp di chuyển chậu khi lau nhà nhưng làm chậu dễ trượt và đổ khi trẻ đẩy hay vịn. Khoá bánh xe, đặt sát tường, hoặc bỏ chân đế để chậu đứng thẳng trên sàn.