Khi bị bỏng nước sôi hay dầu nóng, việc đầu tiên là đưa vùng bỏng ra khỏi nguồn nóng, bỏ quần áo thấm nóng, rồi làm mát bằng nước sạch mát chảy nhẹ trong thời gian đủ lâu, thường được khuyên khoảng hai mươi phút; không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ, lòng trắng trứng, không chườm đá. Bỏng rộng, bỏng ở mặt, cổ, bộ phận sinh dục, bỏng ở trẻ nhỏ hay người già cần gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
Phần này chỉ định hướng cho phút đầu trong bếp gia đình, không thay cho bác sĩ hay một lớp sơ cứu có thực hành. Mục dưới đây giải thích vì sao nước sôi và dầu nóng gây bỏng khác nhau, vì sao những mẹo quen thuộc lại làm nặng thêm, những thứ nên chuẩn bị sẵn ở bếp, và cách nhận ra lúc nào không được chờ.
Nước sôi và dầu nóng gây bỏng khác nhau thế nào
Nước sôi lan rộng. Nước đổ ra chảy theo cơ thể, thấm vào quần áo và giữ nóng trên da. Vết bỏng do nước thường rộng, không đều, chỗ quần áo bó sát hay chỗ nước đọng lại như cổ tay áo, cạp quần thường nặng hơn. Ở trẻ nhỏ, một bát canh đổ lên ngực là đã thành vết bỏng chiếm phần lớn diện tích ngực.
Dầu nóng hơn nước rất nhiều. Dầu ăn khi chiên rán nóng hơn nhiệt độ sôi của nước đáng kể, bám dính trên da và khó trôi đi. Vết bỏng dầu thường nhỏ hơn nhưng sâu hơn, nhất là giọt dầu bắn vào mu bàn tay, mặt, mắt khi thả đồ ướt vào chảo. Chảo dầu đổ thì nghiêm trọng hơn nhiều so với cùng lượng nước.
Hơi nước cũng gây bỏng. Mở nắp nồi đang sôi, cúi mặt nhìn vào nồi áp suất vừa xả van, hơi nóng phả vào mặt và cổ tay. Bỏng hơi nước hay bị coi nhẹ vì không thấy nước, nhưng có thể khá sâu.
Da trẻ nhỏ và người già mỏng hơn. Cùng một nguồn nóng, da trẻ nhỏ và người cao tuổi tổn thương sâu hơn, và cơ thể nhỏ bé của trẻ mất nhiệt, mất nước qua vết bỏng rộng nhanh hơn người lớn. Đó là lý do ngưỡng để gọi 115 với trẻ và người già thấp hơn nhiều so với người trưởng thành khoẻ mạnh.
Những động tác trong bếp hay sinh bỏng và cách đổi thói quen
Thả đồ còn ướt vào chảo dầu. Nước gặp dầu nóng hoá hơi tức thì, hất dầu bắn ra. Để thịt cá ráo, thấm khô bằng giấy, thả nhẹ từ mép chảo theo hướng ra xa người, và đứng lệch một bên thay vì đứng thẳng trước chảo. Khi chiên nhiều, một nắp chắn dầu dạng lưới giúp bớt bắn.
Chắt nước luộc bằng cách nghiêng cả nồi. Nồi to, nước nhiều, tay cầm nóng, hơi phả lên che mắt. Dùng vá múc bớt nước trước, đặt rổ trong bồn rửa sẵn, đeo găng tay vải dày khô, và đổ ra xa người. Găng ướt dẫn nhiệt rất nhanh, nên găng phải khô.
Mở nắp nồi quay mặt vào nồi. Thói quen nhấc nắp nồi thẳng lên trước mặt khiến hơi nóng phả vào mặt và cổ tay. Nghiêng nắp mở về phía xa người, để hơi thoát ra phía bên kia trước khi nhìn vào nồi.
Pha nước sôi trên tay. Rót nước sôi vào bình sữa, cốc mì đang cầm trên tay, nhất là khi tay kia đang bế con, là tình huống rất hay gặp. Đặt cốc lên mặt bàn chắc rồi mới rót, và không rót nước sôi khi đang bế trẻ.
Mẹo dân gian về bỏng: vì sao sai và làm gì thay
Những cách dưới đây được truyền miệng nhiều đời và nhiều người tin vì thấy đỡ rát ngay lúc đó. Cảm giác đỡ rát không có nghĩa là vết bỏng đỡ đi.
| Mẹo quen thuộc | Vì sao sai | Làm gì thay |
|---|---|---|
| Bôi kem đánh răng | Tạo lớp phủ giữ nhiệt lại trên da, dễ nhiễm bẩn, che mất vết bỏng khiến khó đánh giá | Làm mát bằng nước sạch mát chảy nhẹ |
| Đổ nước mắm, xì dầu, giấm | Muối và chất chua làm xót, dễ nhiễm khuẩn, không làm mát | Nước sạch mát, không pha gì |
| Chườm đá, ngâm nước đá | Lạnh quá làm co mạch, có thể khiến vết bỏng sâu thêm, trẻ nhỏ dễ bị hạ thân nhiệt | Nước mát, không lạnh buốt; giữ ấm phần còn lại của cơ thể |
| Bôi mỡ, dầu ăn, lòng trắng trứng | Giữ nhiệt, bít da, dễ nhiễm bẩn | Không bôi gì trước khi được nhân viên y tế xem |
| Đắp lá cây, bã trà, khoai tây | Không sạch, dính vào vết thương, có thể gây nhiễm trùng | Che bằng gạc sạch hoặc màng bọc thực phẩm đặt lỏng |
| Chọc vỡ bọng nước | Bọng nước là lớp che tự nhiên; chọc vỡ dễ nhiễm khuẩn | Để nguyên; bọng nước lớn thì đưa đi khám |
| Thổi phù phù cho đỡ | Hơi thở không làm mát được đủ, đưa thêm vi khuẩn | Đưa ngay vào vòi nước mát |
Nhiều ông bà vẫn quen các cách này và có ý tốt. Khi nhắc, nên nói rằng bác sĩ bây giờ dặn chỉ dùng nước mát thôi để vết bỏng mau lành và đỡ để sẹo, thay vì nói cách cũ là sai.
Phút đầu sau khi bị bỏng trong bếp
Các bước dưới đây là định hướng. Chúng không dạy kỹ thuật cấp cứu, chỉ giúp không làm sai trong lúc chờ hay trên đường tới cơ sở y tế.
- Tắt bếp, nhấc nồi chảo về chỗ an toàn nếu làm được ngay, đưa người bị bỏng ra khỏi vùng nước, dầu đổ.
- Bỏ quần áo, tất, tã thấm nước nóng hoặc dầu càng nhanh càng tốt; chỗ vải dính chặt vào da thì để nguyên, chỉ cắt xung quanh.
- Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở vùng bỏng trước khi sưng.
- Làm mát vùng bỏng dưới vòi nước sạch, mát, chảy nhẹ; thường được khuyên khoảng hai mươi phút. Với trẻ nhỏ, chỉ làm mát vùng bỏng, giữ ấm phần còn lại bằng khăn khô.
- Che vết bỏng bằng gạc sạch hoặc màng bọc thực phẩm đặt lỏng theo chiều dài, không quấn vòng chặt.
- Gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế khi có một trong các dấu hiệu ở mục sau; nếu không chắc, cứ gọi để được hỏi.
- Không cho người bị bỏng tự uống thuốc gì theo mách bảo; mọi việc dùng thuốc do nhân viên y tế quyết định.
Với bỏng dầu ở mắt, làm mát bằng nước sạch và đưa đi khám mắt ngay, không dụi. Với trẻ còn rất nhỏ, mọi vết bỏng có bọng nước đều nên được nhân viên y tế xem.
Khi nào không được chờ: dấu hiệu cần gọi 115 hoặc đi viện ngay
Ngưỡng dưới đây là ngưỡng thận trọng cho gia đình. Không cần phân biệt độ bỏng mới quyết định; nếu thấy một dòng nào khớp, hành động ngay.
- Vết bỏng rộng hơn lòng bàn tay của chính người bị bỏng, hoặc rộng ở nhiều chỗ.
- Bỏng ở mặt, mắt, tai, cổ, bàn tay, bàn chân, khớp, bộ phận sinh dục, mông.
- Bỏng ở trẻ dưới một tuổi, người cao tuổi, người có bệnh mạn tính hay đang mang thai.
- Da trắng bệch, xám, sạm đen, hoặc vết bỏng không đau dù trông nặng.
- Bỏng vòng quanh tay, chân, ngực.
- Người bị bỏng lừ đừ, lạnh run, khó thở, ho, giọng khàn sau khi hít hơi nóng.
- Bạn không chắc mức độ, hoặc trẻ đau nhiều không dỗ được.
Trên đường đi, tiếp tục che vết bỏng bằng gạc sạch hoặc màng bọc, giữ ấm người bị bỏng. Không dừng lại để mua hay bôi bất cứ thứ gì.
Chuẩn bị sẵn ở bếp để phút đầu không lúng túng
Một bếp chuẩn bị tốt là bếp mà người hoảng nhất trong nhà cũng làm đúng được. Kiểm các dòng này một lần, rồi giữ.
| Kiểm gì | Nhìn, thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Lối tới vòi nước | Từ bếp tới bồn rửa có trống không, bồn rửa có đầy bát đĩa không | Giữ bồn rửa trống trong lúc nấu; rửa dồn sau bữa |
| Vòi nước | Vòi có chế độ chảy nhẹ không, nước có quá nóng do đường nước nóng không | Biết mở đúng vòi nước lạnh; phòng tắm gần bếp cũng là chỗ dự phòng |
| Gạc sạch, màng bọc | Có gói gạc sạch và cuộn màng bọc thực phẩm ở ngăn kéo dễ lấy | Để riêng một ngăn, mọi người trong nhà biết chỗ |
| Kéo đầu tù | Có kéo để cắt quần áo quanh chỗ vải dính | Để chung ngăn với gạc |
| Số cấp cứu | Người lớn, trẻ lớn trong nhà có biết gọi 115 không, có biết nói địa chỉ nhà rõ ràng không | Tập nói địa chỉ một lần với cả nhà |
| Người biết sơ cứu | Trong nhà đã có ai học lớp sơ cứu có thực hành chưa | Sắp xếp cho người nấu chính đi học một buổi |
Dạy trẻ và nhắc người cao tuổi
Trẻ khoảng bốn năm tuổi có thể học một câu: bị nóng thì chạy ra vòi nước và gọi người lớn. Trẻ lớn hơn, tuổi tiểu học, có thể học thêm: không bôi gì, không chườm đá, giữ dưới nước mát lâu. Tập với con như một trò chơi, ví dụ hỏi bất chợt nếu con bị bỏng ở tay thì làm gì đầu tiên.
Người cao tuổi da mỏng, cảm giác nóng kém hơn, đôi khi không thấy rát ngay. Ông bà cũng hay tự xử lý bằng cách quen thuộc và giấu con cháu để khỏi phiền. Con cháu nên dặn trước với ông bà rằng bị bỏng dù nhỏ cũng báo một tiếng, và chuẩn bị sẵn gạc, màng bọc ở chỗ ông bà dễ lấy.
Thói quen giữ lâu nhất là mỗi người lớn trong nhà biết ba việc: làm mát bằng nước, không bôi gì, gọi 115 khi nặng. Một lớp sơ cứu có thực hành, dù chỉ một buổi, sẽ giúp người nấu chính trong nhà làm đúng khi run tay.
Câu hỏi thường gặp
Bị bỏng nước sôi có nên chườm đá ngay không?
Không nên. Đá và nước đá lạnh quá có thể làm tổn thương thêm vùng da bỏng và làm trẻ nhỏ bị lạnh. Dùng nước sạch mát chảy nhẹ, thường được khuyên khoảng hai mươi phút, và giữ ấm phần còn lại của cơ thể.
Bôi kem đánh răng lên vết bỏng có đỡ không?
Cảm giác mát chỉ là tạm thời. Kem đánh răng giữ nhiệt lại trên da, dễ làm bẩn vết thương và che mất vết bỏng khiến nhân viên y tế khó đánh giá. Chỉ dùng nước sạch mát, rồi che bằng gạc sạch.
Bỏng dầu ăn có khác bỏng nước sôi không?
Dầu ăn nóng hơn nước sôi rất nhiều và bám trên da, nên vết bỏng dầu thường sâu hơn dù nhỏ hơn. Cách làm phút đầu giống nhau: làm mát bằng nước, không bôi gì. Bỏng dầu ở mặt hay mắt cần đi khám ngay.
Đã qua vài phút mới làm mát thì còn có ích không?
Vẫn có ích. Làm mát trong khoảng thời gian sớm sau khi bị bỏng vẫn giúp giảm tổn thương và đỡ đau. Nếu lỡ chậm, vẫn đưa vùng bỏng vào nước mát, đồng thời đánh giá có cần gọi 115 hay không.
Bọng nước sau bỏng có nên chích cho xẹp không?
Không tự chích. Bọng nước là lớp che vết thương bên dưới. Chích vỡ ở nhà dễ nhiễm khuẩn. Bọng nước lớn, ở vùng hay cọ xát, hay ở trẻ nhỏ thì để nhân viên y tế xem và xử lý.
Có cần học lớp sơ cứu nếu đã đọc kỹ hướng dẫn không?
Nên học. Đọc giúp biết việc gì không được làm, nhưng lớp có thực hành giúp bạn làm đúng khi đang hoảng, biết cách đánh giá mức độ, biết xử lý những trường hợp nặng mà bài viết không dạy được. Người nấu chính và người trông trẻ là hai người nên học trước.