Một viên nam châm nhỏ trẻ nuốt vào thường không phải mối lo lớn nhất; cái nguy là khi trẻ nuốt từ hai viên trở lên, hoặc một viên cùng một vật kim loại, vì chúng có thể hút nhau qua hai đoạn ruột khác nhau, kẹp chặt thành ruột ở giữa. Nghi trẻ nuốt nam châm, nhất là nam châm mạnh, cần đưa đi khám ngay hoặc gọi 115.
Nam châm nhỏ mà mạnh có mặt trong nhà nhiều hơn ta tưởng: miếng hít tủ lạnh, bảng từ của trẻ, bộ xếp hình nam châm, bi nam châm đồ chơi người lớn, khuyên tai, khuyên mũi giả dạng hít, nắp hộp, túi xách, ốp điện thoại. Bài này giải thích cơ chế, rà từng chỗ, chỉ ra việc tự làm và phút đầu cần làm gì.
Cơ chế: vì sao hai viên khác hẳn một viên
Ruột là một ống dài cuộn nhiều vòng trong bụng. Khi trẻ nuốt hai viên nam châm cách nhau vài phút hoặc vài giờ, hai viên có thể nằm ở hai đoạn ruột kề nhau. Lực hút kéo chúng lại gần, kẹp chặt hai lớp thành ruột ở giữa. Phần thành ruột bị kẹp lâu sẽ tổn thương, có thể thủng. Một viên nam châm và một vật bằng sắt như đồng xu, kẹp tóc, ốc vít cũng có thể gây ra điều tương tự.
Nam châm thường ngày như miếng hít tủ lạnh quảng cáo, dạng dẻo mỏng, có lực hút yếu. Loại nguy hơn là nam châm đất hiếm nhỏ, mạnh, thường có màu bạc sáng, kích thước bằng hạt đậu hay viên bi, nằm trong đồ trang trí, đồ chơi xếp hình, bộ bi nam châm. Lực của chúng đủ hút xuyên qua nhiều lớp mô.
Trẻ lớn hơn cũng có thể gặp chuyện: trẻ tuổi đi học dùng hai viên nam châm kẹp hai bên má, môi, lưỡi để giả làm khuyên, rồi lỡ nuốt. Dấu hiệu ban đầu có thể chỉ là đau bụng, nôn, giống nhiều chuyện thường gặp khác, nên người lớn dễ bỏ qua.
Một chuyện hay gặp nữa là trẻ nuốt một viên hôm nay, rồi vài hôm sau lại nuốt một viên nữa từ cùng bộ đồ chơi. Từng lần riêng lẻ người lớn không biết, nhưng hai viên gặp nhau trong bụng thì vẫn hút. Vì vậy bộ đồ chơi nam châm bị thiếu viên là tín hiệu cần hỏi han và đưa trẻ đi khám, chứ không chỉ là chuyện mất đồ.
Rà nam châm trong nhà
Cầm một chiếc thìa inox đi một vòng để thử những món nghi có nam châm. Đạt khi không còn nam châm nhỏ rời nào ở tầm trẻ với.
| Món | Kiểm thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Đồ trang trí dán tủ lạnh | Lật từng miếng xem nam châm có dán chắc vào đế không; nam châm tròn nhỏ có lung lay, bong keo không | Dời lên cao, bỏ loại có viên nam châm nhỏ rời |
| Bảng từ, chữ cái nam châm của trẻ | Kiểm mặt sau từng chữ, từng con số | Bỏ những miếng đã lộ viên nam châm, chỉ chơi khi có người lớn |
| Bộ xếp hình, khối nam châm | Vỏ nhựa có nứt, viên nam châm bên trong có lộ ra không | Kiểm sau mỗi lần chơi; khối vỡ thì bỏ |
| Bi nam châm, đồ chơi bàn làm việc | Có bộ bi nam châm nhỏ nào trên bàn làm việc, kệ sách | Cất hẳn khi nhà có trẻ nhỏ; không cho trẻ chơi |
| Khuyên tai, khuyên mũi dạng hít | Con lớn có dùng đồ trang sức dạng hai viên hút nhau không | Nói chuyện với con về nguy cơ, cất xa em nhỏ |
| Sàn nhà, gầm ghế | Rê thìa inox hoặc nhìn kỹ gầm sofa, gầm tủ | Nhặt mọi viên nhỏ lạ |
Mỗi lần phát hiện một viên nam châm rời, hãy tìm xem nó rơi ra từ món nào. Thường món đó còn những viên khác đang lỏng.
Với nhà ống nhiều tầng, đi đủ các tầng: đồ trang trí thường nằm ở bếp, nhưng đồ chơi nam châm hay ở phòng ngủ trẻ lớn trên tầng, và bi nam châm của người lớn hay ở bàn làm việc. Mỗi tầng một chỗ hở riêng.
Nam châm mạnh và nam châm thường: nhận ra bằng tay
Không cần dụng cụ đo, chỉ cần một chiếc thìa inox hoặc một chiếc kẹp giấy. Nam châm dẻo dán tủ lạnh hút thìa rất nhẹ, kéo ra dễ dàng. Nam châm đất hiếm nhỏ thì hút thìa bật lại từ khoảng cách vài phân, kéo ra phải dùng lực. Hai viên nam châm mạnh để gần nhau sẽ tự nhảy vào nhau và kêu tách một tiếng; đó chính là lực sẽ kẹp thành ruột nếu chúng nằm trong bụng trẻ.
Nam châm mạnh thường có màu bạc sáng như kim loại mạ, tròn dẹt, hình trụ nhỏ hoặc hình bi. Chúng hay được dán vào mặt sau đồ trang trí bằng keo, và keo lâu ngày khô giòn, viên nam châm rơi ra lúc nào không biết. Trong đồ chơi xếp hình, chúng được gắn trong khối nhựa, an toàn khi khối còn nguyên, nguy khi khối nứt.
Khi rà nhà, xếp riêng các món có nam châm mạnh sang một bên. Đó là danh sách cần theo dõi lâu dài, còn nam châm dẻo yếu thì chỉ cần dời lên cao.
Tự làm được và việc cần người khác
Nam châm không cần thợ; phần tự làm là kiểm, bỏ, cất. Phần chuyên môn là y tế.
- Tự làm: chuyển đồ dán tủ lạnh lên phần trên của cửa tủ, ngoài tầm với của trẻ đứng.
- Tự làm: bỏ hẳn những miếng trang trí có viên nam châm nhỏ dán bằng keo; giữ loại nam châm dẻo dán kín.
- Tự làm: kiểm khối, chữ nam châm của trẻ mỗi tuần, bỏ chiếc nào nứt.
- Tự làm: bộ bi nam châm, nam châm đồ chơi của người lớn cất vào hộp có nắp, để chỗ cao, hoặc cho đi khi nhà có trẻ nhỏ.
- Tự làm: đếm số viên trong bộ đồ chơi nam châm khi mua về và khi cất, để biết nếu thiếu.
- Cần nhân viên y tế: mọi trường hợp nghi trẻ nuốt nam châm, nhất là khi không chắc là một hay nhiều viên.
Đếm số viên nghe có vẻ cầu kỳ, nhưng là cách duy nhất để biết một viên có vừa biến mất hay không.
Khi nghi trẻ nuốt nam châm
Phần này định hướng phút đầu; không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
- Không chờ xem trẻ có đau bụng không. Nếu thấy bộ đồ chơi thiếu viên, trẻ vừa ngậm gì đó, đưa đi khám ngay.
- Không gây nôn, không cho uống thuốc nhuận tràng hay bất cứ thứ gì theo mẹo.
- Nếu trẻ khó thở, ho sặc liên tục, tím tái, gọi 115 ngay.
- Mang theo món đồ có nam châm, hoặc một viên cùng loại, để bác sĩ biết kích cỡ và lực hút.
- Nói rõ với nhân viên y tế: trẻ có thể đã nuốt một hay nhiều viên, có thể cùng vật kim loại khác như đồng xu.
- Không dùng nam châm khác đặt lên bụng trẻ để thử hút; việc đó không giúp được gì.
Đau bụng, nôn, bỏ ăn sau khi nghi nuốt nam châm là dấu hiệu cần cấp cứu, kể cả khi đã vài ngày trôi qua.
Nếu con lớn kể là đã nuốt nam châm nhưng ngại nói với bố mẹ, hãy cảm ơn con vì đã nói, giữ giọng bình tĩnh và đưa con đi khám ngay. Trẻ sợ bị mắng thường giấu, và giấu là điều nguy nhất với loại sự cố này.
Tuổi nào gặp kiểu nào
Trẻ dưới ba tuổi. Cho mọi thứ vào miệng. Mối nguy là nam châm rơi ra từ đồ dán tủ lạnh, chữ nam châm, khối xếp hình của anh chị.
Trẻ bốn đến bảy tuổi. Hay chơi xếp hình nam châm, tò mò đặt viên nam châm lên lưỡi để thử cảm giác hút. Đây là tuổi cần luật rõ.
Trẻ tám tuổi trở lên và tuổi teen. Dùng nam châm làm khuyên giả, làm trò ảo thuật. Cần được nói rõ về cơ chế hai viên hút nhau trong ruột; trẻ tuổi này hiểu được và thường tự thay đổi khi hiểu.
Nhà có nhiều anh chị em. Đồ chơi của anh chị là nguồn nam châm chính cho em nhỏ. Khu vực chơi của anh chị cần tách hoặc có giờ chơi riêng, và bộ nam châm được cất vào hộp có nắp ngay khi anh chị chơi xong, không để lại trên sàn chờ dọn sau.
Ông bà, người lớn tuổi. Ít ai nghĩ tới, nhưng một số đồ dùng của người lớn cũng có nam châm nhỏ: nắp hộp kính, khoá túi xách, vòng đeo tay dạng hít. Những món này hay được đặt trên bàn nước, đầu giường, đúng chỗ trẻ hay bò tới.
Dạy trẻ và giữ thói quen
Với trẻ bốn, năm tuổi, câu ngắn dễ nhớ: "Nam châm để chơi bằng tay, không cho vào miệng, mũi, tai. Viên nào rơi thì đưa cho bố mẹ". Với trẻ lớn, giải thích bằng hình ảnh: hai viên nam châm ở hai khúc ruột sẽ hút nhau xuyên qua ruột, giống như kẹp hai tờ giấy giữa hai viên nam châm trên cửa tủ lạnh. Trẻ thường ghi nhớ hình ảnh hơn lời cấm.
Người phụ trách đồ chơi trong nhà, có thể là anh chị lớn, nhận việc đếm viên nam châm sau mỗi buổi chơi. Ông bà, người giúp việc nên biết rằng viên nam châm nhỏ không giống viên bi thường, không cho trẻ cầm chơi.
Khi mua đồ trang trí, quà lưu niệm cho nhà, lật mặt sau xem nam châm có lộ ra không. Đồ có viên nam châm rời dán keo thì không mang về nhà có trẻ nhỏ.
Mỗi khi nhà có thêm đồ chơi mới từ người thân tặng, người lớn mở hộp trước, xem có nam châm nhỏ không, đếm số viên và ghi lên nắp hộp. Việc này mất vài phút nhưng giúp cả nhà biết khi nào một viên biến mất, và biết món nào cần chơi có người lớn ngồi cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nuốt một miếng nam châm tủ lạnh dẻo có nguy không?
Loại dẻo mỏng thường có lực hút yếu, nhưng vẫn nên hỏi nhân viên y tế, vì có thể trẻ đã nuốt thêm viên khác hoặc vật kim loại khác mà người lớn không thấy.
Làm sao biết đã nuốt một hay hai viên?
Người lớn thường không biết chắc, vì trẻ có thể nuốt viên thứ hai lúc không ai để ý. Đếm lại bộ đồ chơi hoặc số miếng trang trí, mang theo khi đi khám, và để bác sĩ đánh giá bằng các phương tiện của họ.
Trẻ không đau bụng sau khi nuốt nam châm có cần đi khám không?
Có. Tổn thương do hai viên hút nhau có thể chưa gây đau ngay trong những giờ đầu. Đưa trẻ đi khám để bác sĩ quyết định cần theo dõi ở nhà hay can thiệp, đừng tự chờ xem.
Có nên vứt hết đồ dán tủ lạnh không?
Không cần vứt hết. Giữ loại nam châm dẻo dán kín cả mặt, chuyển lên phần trên cửa tủ, và bỏ những miếng có viên nam châm nhỏ tròn dán bằng keo đã lỏng hoặc đã từng rơi ra.
Con lớn dùng khuyên nam châm giả thì nói thế nào?
Giải thích bình thản cơ chế hai viên hút nhau trong ruột, không doạ, không cấm đoán gay gắt. Thoả thuận cùng con cất khuyên ở chỗ em nhỏ không với tới và không đeo khi ăn, khi ngủ.
Bộ khối nam châm cho trẻ nhỏ có an toàn không?
Loại có vỏ nhựa dày, nam châm được bọc kín bên trong thì dùng được khi có người lớn chơi cùng. Kiểm vỏ thường xuyên, khối nào nứt hay lỏng mối ghép là bỏ ngay, không dán lại.