Khi nước lên sân, nguy cơ lớn nhất với trẻ không phải là độ sâu của lớp nước, mà là những chỗ sâu bị che khuất bên dưới: hố ga bị nước đẩy bật nắp, rãnh chảy xiết, bể ngầm, giếng, mép ao không còn nhìn thấy. Ngày sân ngập, trẻ ở trong nhà, chỗ khô, và người lớn chỉ lội ra sân khi biết chắc dưới chân là gì.
Nhà ở vùng trũng, nhà ống trong hẻm thấp, nhà quê gần sông, kênh gần như năm nào cũng có vài trận nước lên sân, có khi tràn vào nhà. Trẻ thấy sân thành hồ thì rất muốn ra lội, thả thuyền giấy. Người lớn thường chỉ lo cho đồ đạc và xe máy, ít nghĩ tới chuyện mặt sân quen thuộc đã khác hẳn. Bài này chia ba giai đoạn: chuẩn bị trước mùa mưa, trong lúc nước lên, sau khi nước rút, cùng với chuyện điện ngoài sân và phút đầu nếu có sự cố.
Vì sao sân ngập nguy hiểm hơn vẻ bề ngoài
Mặt nước che hết chỗ hụt. Nước đục ngầu phủ sân, không ai còn thấy chỗ nào là hố ga, rãnh, bậc thềm, mép bể. Người lớn lội quen chân vẫn có thể bước hụt, với trẻ thì một bước là chìm.
Nắp hố ga bị nước đẩy lên. Khi cống quá tải, nước dưới cống dồn ngược lên, đẩy nắp hố ga nhẹ bật ra hoặc lệch đi. Chỗ đó thành một miệng hút, nước xoáy xuống, và vì bị nước đục che, không ai nhận ra cho tới khi đi tới.
Nước chảy xiết hơn ta nghĩ. Rãnh trước nhà, lối dốc xuống hẻm, mương cạnh nhà khi nước lên chảy rất mạnh. Nước chỉ ngập tới mắt cá người lớn đã đủ làm trẻ trượt ngã và cuốn đi.
Nước có điện. Ổ cắm ngoài sân, máy bơm, đèn chiếu sân, dây điện kéo tạm có thể bị ngập. Nước trên sân khi đó có thể nguy hiểm mà không có dấu hiệu nào nhìn thấy được.
Người lớn bận. Ngày ngập, cả nhà lo kê đồ, dắt xe, tát nước, và đó là ngày trẻ dễ bị quên nhất. Mỗi người tưởng người kia đang giữ trẻ, trong khi trẻ thấy cửa mở thì theo ra sân xem bố tát nước.
Nước ngập bẩn. Nước tràn từ cống, rãnh mang theo rác, mảnh vỡ, chất bẩn. Trẻ lội nước có thể bị cắt chân bởi vật sắc chìm dưới nước mà không ai thấy, và trẻ nhỏ hay đưa tay lên miệng sau khi nghịch nước.
Chuẩn bị trước mùa mưa: checklist một buổi
Làm vào những ngày khô ráo đầu mùa. Mỗi mục làm một lần, giữ cả mùa.
| Kiểm gì | Làm thế nào | Đạt khi |
|---|---|---|
| Vị trí mọi hố, rãnh, nắp | Đi một vòng sân, chụp ảnh từng nắp, đánh dấu trên sơ đồ | Cả nhà biết chỗ nào có hố, kể cả người mới tới |
| Nắp hố ga, bể ngầm | Đứng lên nhún, xem có khoá, có lỏng không | Nắp nặng, khít, có chốt hoặc vật nặng giữ |
| Đánh dấu chỗ sâu | Cắm cọc cao buộc vải màu cạnh hố ga, mép rãnh, giếng, ao | Khi ngập vẫn nhìn thấy cọc |
| Rãnh thoát nước | Vét rác, lá, đất ở miệng rãnh, song chắn | Nước mưa thoát nhanh, không dồn ngược |
| Ổ cắm, đèn, máy bơm ngoài sân | Nhìn vị trí, xem có thấp sát nền không | Thiết bị ở cao, có che; nếu thấp, báo thợ điện nâng lên trước mùa mưa |
| Aptomat các nhánh ngoài sân | Hỏi người lắp, dán nhãn cho từng aptomat trong tủ điện | Biết nút nào ngắt điện ra sân, ra máy bơm |
| Chỗ khô cho trẻ | Chọn sẵn phòng cao nhất, tầng trên, hoặc nhà người thân | Có chỗ để trẻ ở khi nước vào nhà |
| Đồ dùng khẩn cấp | Đèn pin, sạc dự phòng đã sạc, nước uống, sào dài, can nhựa rỗng có nắp | Để ở chỗ khô, ai cũng biết |
Việc nâng ổ cắm, đổi vị trí đèn, đi lại dây máy bơm là việc của thợ điện. Người nhà chỉ nhìn, ghi lại, và gọi thợ làm trước khi mưa đến.
Trong ngày nước lên: thứ tự việc làm
Khi thấy nước bắt đầu tràn vào sân, làm theo thứ tự này. Giữ trẻ là việc đầu tiên, đồ đạc là việc sau.
- Đưa trẻ vào trong nhà, lên chỗ cao, giao một người lớn chỉ làm một việc là trông trẻ. Đóng cửa ra sân, cài chốt cao.
- Nếu nước sắp chạm ổ cắm, thiết bị điện ngoài sân hoặc trong nhà: ngắt aptomat của nhánh đó khi tay khô, đứng trên chỗ khô. Nếu tủ điện đã ở trong vùng nước, không lội tới, gọi điện lực hoặc thợ điện.
- Người lớn lội ra sân chỉ khi thật cần, đi bằng sào dò trước mặt, men theo tường, tránh khu vực có cọc đánh dấu hố. Không lội qua chỗ nước chảy xiết.
- Không cho trẻ ra lội, thả thuyền, bắt cá trong sân ngập, kể cả có người lớn đi cùng.
- Không lái xe máy qua chỗ ngập trước cổng khi chở trẻ; nước che mất ổ gà, hố ga.
- Theo dõi thông báo của UBND xã/phường về sơ tán; khi được yêu cầu di chuyển, đi sớm, mang theo trẻ và giấy tờ.
Ngày ngập là ngày cả nhà rối, nên câu giao việc phải nói to, rõ ràng: "Mẹ giữ con trên lầu, bố lo đồ dưới nhà". Không ai được cả hai việc cùng lúc.
Sau khi nước rút: những chỗ cần kiểm lại
Nước rút để lại nhiều thay đổi mà nhìn qua không thấy. Đi một vòng trước khi cho trẻ ra sân:
- Nắp hố ga, bể ngầm: còn đúng chỗ không, có lệch, có bị cuốn mất không. Thiếu nắp thì che tạm bằng tấm lớn và vật nặng, gọi thợ.
- Nền sân: có chỗ sụt, hố mới, gạch bị bung không. Đất dưới nền có thể bị nước rút cuốn đi, tạo khoảng rỗng dưới lớp gạch.
- Bùn và rêu: lớp bùn mỏng trên sân trơn hơn rêu, cần rửa sạch trước khi trẻ chạy chơi.
- Vật lạ trôi vào: mảnh kính, đinh, que sắt, rác sắc nhọn; xác động vật nhỏ. Đeo găng, dọn hết.
- Xô, chậu, thùng, lốp xe, chậu cây đọng nước: đổ hết, vừa phòng đuối nước vừa phòng muỗi.
- Thiết bị điện đã bị ngập: không tự bật lại. Để thợ điện kiểm tra trước khi đóng aptomat nhánh đó.
- Giếng, ao: nước có thể dâng cao gần miệng, bờ ao sạt. Giữ trẻ tránh xa thêm vài ngày.
Có những thứ chỉ lộ ra sau vài ngày, như nền sân lún dần khi đất bên dưới khô lại. Trong tuần đầu sau ngập, mỗi sáng nhìn lại sân một lượt.
Điện ngoài sân khi ngập: người nhà làm được gì
Biết trước aptomat nào cấp điện ra sân. Đây là việc quan trọng nhất và chỉ làm được lúc trời khô. Nhờ thợ điện chỉ và dán nhãn rõ cho từng aptomat: đèn sân, máy bơm, ổ cắm ngoài trời, cổng.
Ngắt trước khi nước tới. Khi thấy nước sắp chạm thiết bị, ngắt aptomat nhánh đó, tay khô, chân đứng chỗ khô. Không chờ tới khi nước đã ngập ổ cắm.
Không lội tới tủ điện đang ngập. Nếu tủ điện hoặc khu vực quanh tủ đã có nước, không lội tới để ngắt. Ra khỏi vùng nước, gọi điện lực hoặc thợ điện.
Không chạm vào người bị điện giật bằng tay trần. Nếu thấy có người ngã trong nước gần thiết bị điện, không lội tới chạm vào. Ngắt điện từ chỗ an toàn nếu được, gọi 115 ngay.
Không tự bật lại sau ngập. Thiết bị, ổ cắm, dây đã ngập nước cần thợ điện kiểm tra trước khi dùng lại, kể cả khi trông đã khô. Nước bẩn để lại cặn bên trong ổ cắm, hộp nối, máy bơm mà mắt thường không thấy; bật lại vội có thể gây chập, giật.
Dây điện kéo tạm. Mùa mưa nhiều nhà kéo dây nối dài ra sân để chạy máy bơm tát nước. Dây đặt trên nền ướt, ổ chia nằm trong vũng nước là chỗ nguy hiểm nhất sân. Nếu phải dùng máy bơm, nhờ thợ điện bố trí nguồn ở chỗ cao, khô, và giữ trẻ ở trong nhà suốt lúc bơm.
Khi trẻ bị nước cuốn hoặc rơi xuống hố trong sân ngập
Định hướng phút đầu; nên học lớp sơ cứu có thực hành.
- Hô to gọi người, gọi 114 để cứu nạn và 115. Nói rõ vị trí, trẻ rơi xuống hố ga, rãnh hay bị cuốn theo dòng nước về hướng nào.
- Không lao xuống chỗ nước xoáy quanh hố ga hay rãnh chảy xiết. Dùng sào, dây, can rỗng để trẻ bám nếu với tới được.
- Nếu trẻ bị cuốn, một người chạy dọc theo hướng nước chảy để theo dõi, không lội xuống.
- Khi đưa được trẻ lên, đặt trẻ trên chỗ khô, cao, xem có thở không; người đã học sơ cứu làm theo đúng những gì đã học. Không dốc ngược trẻ.
- Dù trẻ tỉnh, vẫn đưa đi cơ sở y tế vì nước ngập bẩn, trẻ có thể đã uống phải.
Trẻ lội nước ngập dù không gặp nạn cũng nên được tắm rửa sạch, lau khô và theo dõi các vết xước trên chân; vết thương sưng đỏ, sốt sau đó cần đi khám.
Dạy trẻ và nhắc ông bà về mùa mưa
Trẻ thích nước mưa, và cấm hẳn thì trẻ càng tò mò. Có thể cho trẻ chơi nước mưa ở hiên, dưới vòi máng xối, chỗ người lớn biết rõ dưới chân là nền gạch phẳng. Đồng thời nói rõ: "Nước lên sân là nước có hố, con không ra". Trẻ năm sáu tuổi hiểu được hình ảnh "nước đục che mất cái hố, chân con không thấy đáy".
Trẻ đi học về giữa trận mưa lớn nên được dặn không đi qua chỗ ngập, không lội qua rãnh nước chảy, đứng chờ ở chỗ cao và gọi người lớn ra đón.
Ông bà hay lo cho đồ đạc, cố lội ra sân kê lại chậu cây, kéo xe. Con cháu nói rõ trước mùa mưa: ngày ngập ông bà ở trong nhà với cháu, việc ngoài sân để người trẻ làm. Người lớn tuổi lội nước dễ trượt ngã, và cũng là người khó thoát nếu bước hụt.
Câu hỏi thường gặp
Nước chỉ ngập mắt cá thì có cho trẻ ra chơi được không?
Không nên, vì mặt sân ngập không còn nhìn thấy hố ga, bậc hụt, và nước có thể có điện từ thiết bị ngoài trời. Nếu muốn trẻ chơi nước mưa, chọn hiên nhà, nền gạch phẳng, người lớn biết rõ chỗ đó và đứng cạnh.
Làm sao biết nắp hố ga có bị nước đẩy bật không?
Thường thấy chỗ nước xoáy, sủi bọt hoặc trũng xuống trên mặt nước. Không lội tới gần để xem. Đánh dấu bằng cọc từ trước mùa mưa giúp biết hố ở đâu dù nước đã che.
Nhà ngập vào trong thì có nên ngắt cầu dao tổng không?
Khi nước sắp vào nhà và tủ điện còn ở chỗ khô, ngắt điện nhánh tầng dưới hoặc tổng là việc nên làm, tay khô, đứng chỗ khô. Nếu tủ điện đã bị nước bao quanh, không lội tới, gọi điện lực hoặc thợ điện.
Sau ngập bao lâu thì cho trẻ ra sân chơi lại?
Khi sân đã khô, đã rửa sạch bùn, đã kiểm lại mọi nắp hố và nền sân không có chỗ sụt. Thường mất vài ngày. Giếng, ao có thể còn nước cao lâu hơn sân, nên giữ trẻ tránh xa thêm.
Có nên để sẵn áo phao trong nhà ở vùng hay ngập không?
Nhà ở vùng thường xuyên ngập sâu, có thể phải sơ tán bằng thuyền, nên có áo phao vừa cỡ cho từng người, kể cả trẻ. Áo phao dùng khi di chuyển trên nước, không phải để cho trẻ ra lội chơi.
Ai báo khi có lệnh sơ tán?
UBND xã/phường, thôn, tổ dân phố thường thông báo qua loa, tin nhắn, người đi báo. Khi được yêu cầu di chuyển, đi sớm lúc nước còn thấp, mang trẻ, người già và giấy tờ quan trọng trước.