Tắm cho trẻ sơ sinh an toàn bắt đầu từ trước khi cởi đồ cho bé: mọi thứ cần dùng phải nằm sẵn trong tầm tay, nước đã pha và thử, điện thoại để im. Từ lúc bé vào nước tới lúc được quấn khăn, một tay người lớn luôn ở trên người bé; có việc gì phải đi, dù chỉ vài giây, thì quấn khăn bế bé theo.
Phần lớn sự cố khi tắm trẻ sơ sinh không phải do người lớn vụng về mà do bị gián đoạn: quên khăn, quên bỉm, chuông cửa, điện thoại, nước nguội phải đi lấy thêm. Bài này giải thích vì sao vài giây rời tay đã đủ nguy, danh sách chuẩn bị theo đúng thứ tự dùng, chỗ tắm và nước, cách giữ bé, những dụng cụ không thay được tay người, và phút đầu nếu bé sặc nước hay bị bỏng.
Vì sao vài giây rời tay đã đủ nguy
Trẻ sơ sinh chưa tự giữ được đầu, cổ còn mềm, đầu nặng so với thân. Khi người ướt, có xà phòng, da bé trơn tuột trên tay và trên mặt thau nhựa. Chỉ cần bé giật mình, một phản xạ rất hay gặp ở tuổi này, là người có thể trượt xuống, mặt chạm nước. Bé không biết quay đầu sang bên, không biết chống tay, và cũng không kêu được khi miệng mũi ở dưới nước.
Lượng nước trong thau tắm tuy nông nhưng đủ ngập mũi miệng của trẻ nằm ngửa trượt xuống. Đuối nước ở trẻ nhỏ thường lặng lẽ, nên người lớn quay đi lấy khăn ở phòng bên sẽ không nghe thấy gì.
Lý do người lớn rời tay hầu như luôn là chuyện nhỏ: quên khăn, quên áo, bỉm để ở phòng khác, nước nguội đi lấy thêm, điện thoại reo, có người gọi cửa, anh chị lớn khóc. Người lớn nghĩ chỉ quay đi một chút. Cách chặn không phải là cố gắng không quay đi, mà là làm sao để không có lý do nào phải quay đi.
Chuẩn bị trước khi cởi đồ cho bé
Xếp theo đúng thứ tự sẽ dùng, đặt ở một phía của chỗ tắm, trong tầm một cánh tay.
| Thứ cần có | Để ở đâu | Vì sao |
|---|---|---|
| Thau tắm đã pha nước, đã thử | Trên mặt phẳng chắc, không bập bênh | Không phải bế bé đi lại hay pha thêm nước nóng khi bé đã vào thau |
| Ca múc nước sạch để tráng | Cạnh thau | Không phải mở vòi khi đang giữ bé |
| Khăn lớn trải sẵn, khăn nhỏ lau mặt | Trải mở trên mặt phẳng ngay cạnh thau | Nhấc bé lên là đặt ngay vào khăn, quấn được bằng một tay |
| Bỉm, quần áo đã mở sẵn, theo thứ tự mặc | Cạnh khăn | Mặc nhanh khi bé còn ấm, không phải đi tìm |
| Đồ chăm rốn, gạc theo hướng dẫn của nhân viên y tế | Trong hộp có nắp, cạnh quần áo | Không phải mở tủ, lục ngăn kéo |
| Điện thoại | Để im lặng, ngoài tầm với | Không có lý do để trả lời giữa chừng |
| Thùng đựng đồ bẩn | Dưới chân | Không phải đi vứt bỉm khi đang giữ bé |
Nếu nhà có người thứ hai, thống nhất trước: người đó sẽ mở cửa, nghe điện thoại, lo cho anh chị lớn trong khoảng mười phút tắm. Nếu chỉ có một mình, chọn giờ tắm khi anh chị lớn đang ngủ hoặc có người trông.
Chỗ tắm và nước
Chỗ tắm không nhất thiết là nhà tắm. Với trẻ sơ sinh, nhiều nhà tắm cho bé ở phòng ngủ hoặc phòng ấm, kín gió, đặt thau trên một mặt bàn chắc ngang hông người lớn để không phải cúi lưng. Nhà tắm thường lạnh, sàn trơn, người lớn phải ngồi xổm, dễ mỏi và mất thăng bằng.
Mặt đặt thau phải chắc, có chỗ để khăn bên cạnh. Không đặt thau trên giường mềm, ghế đẩu nhỏ chênh vênh, hay mép bàn hẹp. Nếu đặt trên bàn cao, đó cũng là chỗ thay đồ, nên tay người lớn không rời bé cả lúc lau khô.
Pha nước lạnh trước, nóng sau, khuấy đều. Đổ nước lạnh vào thau trước, sau đó mới thêm nước nóng, khuấy kỹ để không còn lớp nóng ở đáy. Nhiệt độ nước tắm cho trẻ sơ sinh thường khuyên khoảng ngang thân nhiệt, ấm dễ chịu khi thử bằng khuỷu tay; có nhiệt kế đo nước tắm thì yên tâm hơn.
Nước nông. Mực nước vừa đủ ngập phần thân khi bé được đỡ nửa nằm nửa ngồi, không cần đầy thau. Nước càng sâu càng khó giữ bé và càng nguy nếu trượt.
Mùa rét. Làm ấm phòng trước, tắm nhanh, có thể chỉ lau người từng phần những ngày quá lạnh. Không dùng than, không đặt quạt sưởi sát thau nước; sưởi phòng trước rồi mới mang bé vào.
Giữ bé trong lúc tắm và vì sao dụng cụ không thay được tay người
Cách giữ phổ biến là một tay đỡ sau gáy và vai bé, tay kia rửa; bé ở tư thế nửa nằm, đầu và mặt luôn cao hơn mặt nước. Cách cụ thể, đặt ngón tay ở đâu, nhân viên y tế ở nơi sinh hoặc lớp tiền sản thường hướng dẫn trực tiếp, và nên tập trước với búp bê nếu bạn chưa quen. Khi tay đã mỏi, đừng cố, kết thúc buổi tắm sớm còn hơn.
Trên thị trường có ghế tắm, lưới tắm, phao đỡ cổ, thau có gờ đỡ lưng. Chúng giúp người lớn đỡ mỏi tay, nhưng không có cái nào giữ được bé an toàn khi người lớn rời tay. Ghế tắm có thể lật, bé có thể trượt khỏi lưới, phao có thể xì hơi. Mọi dụng cụ đỡ tắm chỉ là thêm một lớp, tay người vẫn phải ở trên người bé.
Nếu buộc phải đi, chuông cửa không ngừng, anh chị lớn ngã, thì nhấc bé ra, quấn khăn, bế theo. Mất vài giây quấn khăn còn hơn để bé một mình với thau nước. Tắm xong, đổ nước trong thau đi ngay, úp thau lại, vì thau nước để đó sẽ trở thành nguy cơ khác khi bé lớn hơn và biết bò.
Mười phút sau khi nhấc bé khỏi thau
Lau khô và mặc đồ là lúc dễ ngã nhất. Bé được đặt lên bàn, giường hay bàn thay đồ để lau khô, người lớn quay sang lấy bỉm, lấy áo. Trẻ sơ sinh tưởng nằm yên nhưng có thể đạp, uốn người, nhích dần ra mép. Một tay luôn đặt trên người bé trong lúc với đồ; nếu bàn thay đồ không có thành chắn, lau khô trên giường thấp hoặc tấm thảm dưới sàn an toàn hơn.
Quấn khăn trước, lau sau. Nhấc bé lên là quấn ngay vào khăn đã trải sẵn để giữ ấm, rồi mới lau từng phần. Mùa rét, mặc áo trước, chăm rốn và các nếp da sau khi đã giữ ấm phần thân.
Dọn ngay khi bé đã an toàn. Khi bé đã mặc đồ và được đặt vào nôi hoặc giao cho người khác bế, mới đổ nước trong thau, úp thau, tắt và rút phích thiết bị sưởi, cất chai sữa tắm và đồ chăm rốn lên cao. Đừng để thau nước lại đến tối, vì trong nhà có thể còn trẻ lớn hơn biết bò hoặc tập đi.
Ghi nhớ những gì thiếu. Nếu trong buổi tắm bạn phải với tay tìm thứ gì đó, ghi ngay vào danh sách chuẩn bị cho lần sau. Sau vài lần, danh sách sẽ khớp với nhà bạn và giờ tắm trở nên trơn tru.
Nếu bé sặc nước hoặc bị bỏng khi tắm
Những tình huống này hiếm khi xảy ra nếu đã chuẩn bị đủ, nhưng biết trước giúp bạn không hoảng.
- Bé trượt xuống, mặt chạm nước: nhấc bé ra ngay, giữ đầu thấp hơn một chút và nghiêng sang bên để nước chảy ra khỏi miệng mũi. Bé ho, khóc to là bé đang tự đẩy nước ra.
- Bé không khóc, mềm người, môi tím, thở yếu hoặc không thở: gọi 115 ngay, bật loa ngoài, làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu cho tới khi có người tới.
- Kể cả khi bé đã khóc lại bình thường sau khi sặc nhiều, vẫn nên cho bé đi khám trong ngày.
- Bé bị bỏng do nước quá nóng: nhấc bé ra, cho chỗ bỏng dưới nước mát, không phải nước đá, giữ phần còn lại của người ấm. Không bôi gì lên vết bỏng. Với trẻ sơ sinh, mọi vết bỏng đều cần nhân viên y tế xem, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay.
- Không dốc ngược bé, không vỗ mạnh lưng như cách dân gian hay làm khi trẻ sặc.
Kỹ thuật hồi sức cho trẻ sơ sinh khác hẳn người lớn, và chỉ học được đúng khi có người hướng dẫn thực hành. Nhiều nơi sinh và trung tâm y tế có lớp ngắn cho bố mẹ trước và sau sinh; đó là buổi học đáng giữ chỗ nhất.
Ông bà, anh chị lớn và người giúp việc
Ông bà thường có kinh nghiệm tắm cho cháu và tay quen, nhưng hay tắm theo kiểu ngồi xổm trong nhà tắm, nước pha bằng tay, và đôi khi để cháu ngâm lâu cho sạch. Thay vì tranh luận, hãy chuẩn bị chỗ tắm ấm ở phòng có bàn cao để ông bà đỡ mỏi lưng, đặt nhiệt kế nước bên thau, và nói nhẹ nhàng rằng bác sĩ dặn tắm nhanh cho bé đỡ lạnh. Người giúp việc mới thì cần được hướng dẫn một lần đủ danh sách chuẩn bị ở trên.
Anh chị lớn, khoảng bốn năm tuổi trở lên, rất muốn giúp. Giao cho trẻ việc đưa khăn, đưa áo khi người lớn bảo, đứng cạnh hát cho em nghe. Không giao việc giữ em trong thau hay pha nước nóng, kể cả khi trẻ đã lớn hơn. Khen trẻ vì đã giúp, để trẻ thấy mình có phần trong giờ tắm của em mà không phải chịu việc của người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Tắm cho trẻ sơ sinh nước bao nhiêu độ là vừa?
Thường khuyên nước khoảng ngang thân nhiệt, thử bằng khuỷu tay thấy ấm dễ chịu, không nóng. Pha nước lạnh trước, nóng sau, khuấy đều cả thau rồi mới thử. Có nhiệt kế đo nước tắm thì càng chính xác.
Có nên dùng ghế tắm hoặc phao đỡ cổ cho trẻ sơ sinh không?
Các dụng cụ này giúp đỡ mỏi tay, nhưng không thay được việc người lớn giữ bé. Ghế có thể lật, bé có thể trượt, phao có thể xì hơi. Dù dùng gì, tay người lớn vẫn phải ở trên người bé suốt lúc tắm.
Đang tắm cho bé mà có chuông cửa thì làm gì?
Nếu có người khác trong nhà thì nhờ họ mở. Nếu chỉ có một mình, hoặc mặc kệ chuông, hoặc nhấc bé ra, quấn khăn và bế theo. Không để bé trong thau nước dù chỉ vài giây.
Nên tắm cho trẻ sơ sinh trong nhà tắm hay trong phòng?
Nhiều nhà chọn tắm ở phòng ấm, kín gió, đặt thau trên bàn chắc ngang hông người lớn, vì nhà tắm thường lạnh, sàn trơn và phải ngồi xổm. Chỗ nào cũng được, miễn ấm, chắc chắn và có đủ đồ trong tầm tay.
Trẻ sơ sinh bị sặc nước khi tắm có nguy hiểm không?
Nếu bé ho và khóc to ngay sau khi được nhấc ra, bé đang tự đẩy nước ra. Nếu bé không khóc, mềm người, môi tím hoặc thở yếu thì gọi 115 ngay. Bé sặc nhiều dù đã khóc lại vẫn nên đi khám trong ngày.
Mùa đông có cần tắm cho trẻ sơ sinh hằng ngày không?
Không nhất thiết. Những ngày rét đậm có thể chỉ lau người từng phần trong phòng ấm, tắm nhanh vào những ngày ấm hơn. Hỏi nhân viên y tế nơi bé được khám để có lời khuyên hợp với bé.