Một lan can an toàn cho trẻ phải đạt bốn điều: đủ cao so với sàn chỗ trẻ đứng, khe giữa các nan nhỏ tới mức đầu trẻ không lọt, không có nan ngang hay hoa văn làm bậc leo, và đứng vững khi người lớn dồn sức đẩy. Bạn tự kiểm được cả bốn điều bằng một thước dây và đôi tay trong khoảng mười lăm phút.
Lan can được làm từ lúc xây nhà, mà lúc xây nhà thì nhà chưa có trẻ. Nhiều lan can đẹp, đúng ý chủ nhà, nhưng làm theo kiểu nan ngang, hoa sắt thưa, hay chừa khe lớn ở chân. Bài này không bàn chuyện thi công lan can; nó giúp bạn đo lan can đang có ở ban công, cầu thang, hành lang, để biết chỗ nào ổn, chỗ nào cần sửa, và sửa tạm thế nào trong lúc chờ thợ.
Ba cách trẻ vượt qua một lan can
Cách thứ nhất là chui qua. Trẻ nhỏ chui đầu vào khe để nhìn ra ngoài; nếu thân lọt theo đầu, trẻ ra ngoài; nếu thân không lọt mà đầu đã lọt, trẻ có thể bị kẹt cổ. Những chỗ hay có khe rộng: khoảng hở giữa chân lan can và mặt sàn, khe giữa lan can và tường, khe tam giác ở cầu thang, khe giữa các ô hoa sắt.
Cách thứ hai là trèo qua. Trẻ dùng bất cứ chỗ nào đặt được bàn chân: nan ngang, hoa văn có ô, gờ bê tông chân lan can, thanh giằng, cục nóng điều hoà đặt sát. Một lan can nan ngang về bản chất là một chiếc thang. Lan can kính không có chỗ bám nhưng vẫn có gờ ở chân hoặc tay vịn thấp để trèo.
Cách thứ ba là lan can hỏng. Chân trụ bắt vào sàn bị gỉ, bu lông lỏng, tấm kính nứt, gỗ mục ở mối nối. Trẻ dựa vào hay đu lên, lan can ngả ra. Ở nhà cũ, lan can sắt gỉ chân là chuyện hay gặp vì nước mưa đọng ở mặt sàn ban công ngay chỗ chân trụ.
Lan can cầu thang trong nhà có thêm một kiểu riêng: trẻ ngồi trên bậc, thò chân qua khe nan đung đưa, hoặc trượt người theo tay vịn. Phía dưới lan can cầu thang thường là khoảng trống thông xuống tầng dưới, nên dù không cao như ban công, một cú lọt qua khe vẫn là ngã cao. Vì thế khi đo, coi lan can cầu thang và hành lang trong nhà như ban công, không bỏ qua vì nghĩ nó ở trong nhà.
Bảng đo lan can: thước dây, mắt và tay
Thông số dưới đây là mức thường được khuyên cho nhà có trẻ nhỏ, ghi để bạn có cái mà so; số chính xác cho từng công trình là việc của người thiết kế, thợ thi công và quy định hiện hành.
| Kiểm gì | Đo và thử thế nào | Thường khuyên khoảng | Chưa đạt thì |
|---|---|---|---|
| Chiều cao ban công | Đo từ mặt sàn chỗ trẻ đứng, hoặc từ gờ cao nhất trẻ đặt chân được, tới mép trên tay vịn | Ban công, sân thượng thường khuyên từ khoảng 1,1 m trở lên; tầng càng cao càng nên cao hơn | Nhờ thợ nâng, trong lúc chờ không để trẻ ra một mình |
| Chiều cao cầu thang, hành lang trong nhà | Đo từ mũi bậc hoặc mặt sàn tới tay vịn | Thường thấp hơn ban công nhưng phía hở xuống thông tầng nên như ban công | Nhờ thợ |
| Khe giữa các nan | Đưa thước vào khe, hoặc thử một quả bóng nhỏ cỡ đầu trẻ | Thường khuyên không quá khoảng 10 cm | Nhờ thợ thêm nan, hoặc lắp tấm chắn, lưới kín phía trong |
| Khe chân lan can | Đo khoảng hở giữa thanh dưới cùng và mặt sàn | Như khe nan, thường khuyên không quá khoảng 10 cm | Nhờ thợ bịt |
| Nan ngang, hoa văn có ô | Nhìn từ phía trong: có chỗ nào đặt được mũi bàn chân không | Không nên có chỗ bám dưới tầm cao tay vịn | Che bằng tấm chắn kín phía trong |
| Gờ chân lan can | Đo chiều cao gờ bê tông hoặc bậc ở chân | Gờ cao thì chiều cao lan can phải tính từ mặt gờ | Tính lại chiều cao, nhờ thợ |
| Độ vững | Đẩy mạnh bằng hai tay ở đỉnh, lắc các trụ, nhìn chân trụ | Không rung, không kêu, không gỉ bong ở chân | Nhờ thợ gia cố ngay; chưa sửa thì không cho ai dựa |
| Lan can kính | Nhìn kỹ mép kính, chỗ kẹp, vết nứt nhỏ | Kính không nứt, kẹp không lỏng | Nhờ đơn vị lắp kính kiểm |
Đo ở mọi lan can trẻ tới được, không chỉ ban công chính. Hành lang nhìn xuống giếng trời, đầu cầu thang tầng trên cùng, sân phơi, bậu cửa sổ thấp có lan can đều là chỗ cần đo.
Vùng leo: lan can tốt cỡ nào cũng thấp đi nếu có bậc kê
Sau khi đo lan can, nhìn xuống chân nó trong một vòng bán kính khoảng một mét. Mỗi vật dưới đây cộng thêm chiều cao cho trẻ.
- Chậu cây lớn, kệ chậu nhiều tầng đặt sát lan can.
- Cục nóng điều hoà đặt ở sàn ban công, sát mép.
- Máy giặt, thùng nước, xô chậu úp ngược.
- Ghế nhựa, ghế đẩu, bàn trà nhỏ để ngồi uống nước ở ban công.
- Giá phơi đồ gấp, chân giá đặt ngang làm bậc.
- Thùng đồ, thùng xốp trồng rau xếp chồng.
Chuyện sắp xếp những món này cho gọn là một việc riêng. Ở bước kiểm lan can, chỉ cần nhớ nguyên tắc: trong vùng một mét quanh lan can không để thứ gì trẻ trèo lên được. Thứ nào không dời được, như cục nóng điều hoà, thì nhờ thợ làm khung che kín phía trên hoặc tính lại cách che chắn.
Một cách kiểm nhanh: ngồi xổm ở giữa ban công, nhìn quanh như một đứa trẻ ba tuổi đang muốn nhìn xuống đường, và tự hỏi "mình leo lên cái gì được". Thứ nào bạn nghĩ ra trước, trẻ cũng nghĩ ra trước.
Việc tự làm được và việc phải nhờ thợ
Lan can là phần chịu lực của nhà. Người ở chỉ nên làm những việc không cắt, không hàn, không khoan vào kết cấu.
| Việc | Tự làm được | Phải nhờ thợ |
|---|---|---|
| Đo, kiểm | Toàn bộ bảng kiểm ở trên | Không cần |
| Khe nan rộng, nan ngang | Ghi lại, chụp ảnh, đo kích thước | Thêm nan, lắp tấm chắn kín phía trong, lắp lưới bảo vệ |
| Lan can thấp | Không để trẻ ra một mình trong lúc chờ | Nâng chiều cao, làm khung bổ sung |
| Chân trụ gỉ, lung lay | Không cho ai dựa, chặn lối ra tạm thời | Gia cố, thay chân trụ, chống gỉ |
| Vùng leo | Dời mọi vật kê | Che cục nóng điều hoà bằng khung chắn |
| Lan can kính nứt | Dán băng cảnh báo, không cho ai dựa | Thay kính |
Tự buộc tấm nhựa, lưới mỏng vào lan can bằng dây rút là cách nhiều nhà làm tạm. Nó che khe nhưng lại tạo chỗ bám để trèo nếu dây chùng, và không chịu được sức trẻ đu. Chỉ dùng như che tạm vài ngày trong lúc chờ thợ, kèm quy tắc cửa đóng.
Đọc kết quả đo: sửa cái nào trước
Sau khi đo, nhiều nhà thấy cùng lúc ba bốn chỗ chưa đạt và không biết bắt đầu từ đâu. Thứ tự hợp lý đi từ chỗ nguy nhất: lan can lung lay hay chân trụ gỉ đứng đầu, vì nó hỏng với cả người lớn. Tiếp đến là chiều cao thấp so với vật kê không dời được, rồi khe chân lan can và khe nan rộng, sau cùng là nan ngang và hoa văn có ô.
Mỗi chỗ chưa sửa được ngay thì có một biện pháp tạm. Lan can lung lay: chặn lối ra ban công đó, không cho ai dựa. Khe rộng: cửa ra ban công đóng và cài chốt cao, trẻ chỉ ra khi có người lớn nắm tay. Nan ngang: dời hết vật kê, và người lớn đứng giữa trẻ với lan can khi cùng ra ban công. Biện pháp tạm không thay việc sửa, nhưng giữ cho mọi người an toàn trong mấy ngày chờ thợ.
Khi gọi thợ, đưa cho thợ bảng số đo và ảnh chụp từng chỗ, nói rõ nhà có trẻ bao nhiêu tuổi. Thợ cần biết mục đích là chặn trẻ trèo, chui, không phải chỉ cho đẹp, để chọn cách làm phù hợp với ban công nhà bạn.
Khi trẻ bị kẹt đầu hay chân vào khe lan can
Trẻ thò đầu qua khe nan rồi không rút ra được là chuyện xảy ra ở cả lan can cầu thang lẫn ban công. Nghe như tai nạn nhỏ, nhưng người lớn hay làm sai vì hoảng.
- Giữ trẻ đứng yên, đỡ người trẻ để cổ không phải chịu sức nặng của thân, nói chuyện nhẹ nhàng cho trẻ bớt giãy.
- Không kéo mạnh đầu hay chân trẻ ra; tai, cằm và mắt cá thường là chỗ vướng. Thử xoay nhẹ theo đúng hướng trẻ đã chui vào.
- Nếu không ra được sau vài lần thử nhẹ, hoặc trẻ khó thở, tím tái, đau nhiều, gọi 114 để được hỗ trợ cứu nạn và 115 nếu trẻ có dấu hiệu nặng.
- Không tự cưa, cắt, bẻ nan lan can trong lúc trẻ đang kẹt; dụng cụ và sức bẻ có thể làm trẻ bị thương.
- Sau khi trẻ ra được, xem kỹ chỗ bị ép; trẻ đau tăng, sưng to, khó thở hay khóc bất thường thì đi khám.
Khe nào đã từng kẹt một lần thì sẽ kẹt lần nữa. Ghi lại vị trí và đưa vào danh sách cần thợ bịt ngay.
Nói với trẻ và với người lớn trong nhà
Với trẻ nhỏ: Quy tắc gọn: "Lan can là để vịn, không để trèo, không để chui". Khi thấy trẻ thò đầu qua khe nan, kéo nhẹ ra và nói lại quy tắc, không doạ.
Với trẻ lớn: Cho trẻ cùng đo lan can, giải thích vì sao khe nan nhỏ thì an toàn, vì sao không đặt ghế cạnh lan can. Trẻ hiểu lý do thì tự nhắc em nhỏ.
Với người lớn: Ngồi trên lan can, tựa lưng vào lan can khi nói chuyện, cho trẻ ngồi lên tay vịn để chụp ảnh là những thói quen trẻ bắt chước rất nhanh. Người lớn không làm thì trẻ không học.
Kiểm lại khi nào: Sau mùa mưa bão, sau khi sửa nhà, khi trẻ bắt đầu biết leo, và mỗi lần thấy lan can kêu hay rung khi dựa. Một người trong nhà nhận việc đẩy thử lan can mỗi lần đi qua.
Câu hỏi thường gặp
Lan can ban công cao bao nhiêu là an toàn cho trẻ?
Với ban công và sân thượng, thường được khuyên từ khoảng 1,1 m trở lên, đo từ chỗ cao nhất trẻ đặt chân được chứ không chỉ từ mặt sàn. Con số chính xác theo quy định và thiết kế của từng công trình; chiều cao chỉ có ý nghĩa khi quanh lan can không có vật kê.
Khe nan lan can bao nhiêu thì trẻ không chui lọt?
Thường được khuyên không quá khoảng 10 cm, cả khe giữa các nan lẫn khe dưới chân lan can. Cách thử nhanh tại nhà là đưa một quả bóng nhỏ cỡ đầu trẻ vào khe; bóng lọt là khe rộng.
Lan can nan ngang có nguy hiểm không?
Lan can nan ngang tạo bậc cho trẻ đặt chân và trèo như thang. Nhà có trẻ nhỏ nên che mặt trong bằng tấm chắn kín hoặc lưới do thợ lắp chắc, chừa phần tay vịn để vịn.
Lan can kính có an toàn hơn lan can sắt không?
Lan can kính không có chỗ bám để trèo, đó là điểm cộng. Nhưng vẫn cần kiểm gờ chân, chiều cao, mép kính, kẹp giữ và vết nứt. Kính nứt thì không ai dựa vào, nhờ đơn vị lắp kính kiểm và thay.
Có nên tự lắp lưới hay tấm nhựa che lan can không?
Che tạm bằng tấm nhựa buộc dây rút chỉ nên dùng vài ngày khi chờ thợ, kèm quy tắc cửa ban công đóng. Lắp lâu dài phải bắt chắc vào kết cấu, việc đó nên để thợ làm.
Lan can sắt bị gỉ ở chân thì có nguy hiểm không?
Gỉ bong lớp ở chân trụ làm giảm độ chắc mà mắt khó đánh giá. Thử đẩy mạnh bằng hai tay; rung, kêu hay nghiêng là phải gọi thợ gia cố ngay, và trong lúc chờ thì không cho ai dựa vào.