Nhà có trẻ biết bò cần chặn cầu thang ở cả hai đầu: đầu thang chặn để trẻ không lăn xuống, chân thang chặn để trẻ không tự leo lên rồi không biết đường xuống. Ở đầu thang chỉ dùng loại cổng bắt vít vào tường hoặc trụ, cửa mở về phía sàn, không có thanh ngang dưới chân; loại ép lực vào hai bên tường để dành cho chân thang và cửa phòng.
Cái khó không nằm ở chuyện mua cổng mà ở chỗ lắp sai vị trí, sai loại, rồi tin rằng cổng đã lo hết. Một chiếc cổng ép tường ở đầu thang có thể bung ra khi trẻ đu vào, và lúc đó trẻ ngã cùng cổng. Bài này đi từ lý do trẻ hay ngã cầu thang ở độ tuổi bò và chập chững, tới chỗ đặt cổng trong nhà ống, căn hộ thông tầng, nhà có chiếu nghỉ, cách kiểm một chiếc cổng đã lắp bằng tay và mắt, việc nào tự làm, việc nào nhờ thợ, phút đầu nếu trẻ ngã, và lúc nào nên tháo cổng.
Vì sao trẻ bò và trẻ chập chững hay ngã cầu thang
Trẻ từ lúc bò đến khoảng hai tuổi có cái đầu nặng so với thân, trọng tâm nằm cao. Khi trẻ bò tới mép bậc trên cùng và rướn người nhìn xuống, phần đầu đi trước, tay chưa kịp chống, cả người chúi theo. Trẻ ở tuổi này cũng chưa hiểu độ cao: mép cầu thang với trẻ chỉ là chỗ sàn kết thúc, không phải chỗ nguy hiểm.
Chiều lên cũng có chuyện riêng. Trẻ bò rất giỏi leo lên, leo được năm bảy bậc trong lúc người lớn quay đi rót nước. Nhưng leo xuống là kỹ năng khác hẳn, trẻ phải quay người, thò chân trước, nhìn ngược. Trẻ leo lên được mà không xuống được thì sẽ đứng dậy, xoay người, và ngã ở chính chỗ cao nhất mình vừa leo tới.
Nhà ống làm mọi thứ khó hơn: cầu thang thường nằm giữa nhà, ngay cạnh phòng khách hoặc bếp, trẻ chơi ở tầng trệt mà chỉ cần bò vài mét là tới chân thang. Căn hộ chung cư thông tầng có cầu thang nội bộ cũng vậy. Thời điểm hay xảy ra thường rất đời thường: buổi sáng người lớn mở cửa phòng ngủ tầng trên, trẻ bò ra trước; buổi chiều người lớn bế em này, đứa kia tự đi. Cổng chặn không thay người trông, nhưng nó mua cho bạn vài phút đó.
Đầu thang hay chân thang: mỗi chỗ cần loại cổng nào
Hai đầu cầu thang có hai kiểu rủi ro khác nhau, nên loại cổng và cách lắp cũng khác. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp trong nhà ở Việt Nam.
| Vị trí | Loại cổng nên dùng | Lưu ý khi đặt |
|---|---|---|
| Đầu thang, ngay mép bậc trên cùng | Cổng bắt vít vào tường, trụ hoặc tay vịn bằng bộ kẹp chuyên dùng | Cửa chỉ mở về phía sàn, không mở ra phía bậc; không có thanh ngang dưới chân để người lớn khỏi vấp |
| Chân thang | Cổng bắt vít hoặc cổng ép lực vào hai bên tường | Đặt ngay chân bậc đầu tiên hoặc theo hướng dẫn nhà sản xuất; trẻ không leo lên được dù chỉ một hai bậc |
| Chiếu nghỉ giữa hai đợt thang | Thường không cần nếu đã chặn ở hai đầu | Nếu phòng ngủ mở thẳng ra chiếu nghỉ thì chiếu nghỉ coi như một đầu thang, chặn bằng loại bắt vít |
| Cầu thang không có tường hai bên, một bên là lan can | Cổng có bộ kẹp vào trụ lan can, hoặc dựng trụ phụ do thợ làm | Không buộc dây vào nan lan can cho xong; kẹp phải siết vào trụ chắc chứ không vào nan mảnh |
| Căn hộ thông tầng, cầu thang kính hoặc thang xương cá | Cổng bắt vít; khe hở giữa các bậc cần xử lý riêng | Bậc hở cho trẻ chui lọt chân hoặc người nên hỏi thợ cách bịt khe trước khi trẻ biết bò |
Loại ép lực giữ được nhờ lực đẩy ra hai bên tường. Khi trẻ đu, lắc, hoặc người lớn tì tay qua cổng nhiều lần, lực đó giảm dần mà mắt không nhận ra. Ở chân thang, nếu cổng bung, trẻ chỉ ngã trên sàn bằng. Ở đầu thang, cổng bung có nghĩa trẻ và cổng cùng lăn xuống bậc. Đó là lý do loại ép lực không dùng ở đầu thang.
Kiểm một chiếc cổng chặn đã lắp trong năm phút
Nếu nhà bạn đã có cổng chặn, cầm điện thoại đi từng chỗ và kiểm theo bảng này. Mỗi mục làm bằng tay và mắt, không cần dụng cụ.
| Kiểm gì | Nhìn và thử thế nào | Chưa đạt thì |
|---|---|---|
| Độ chắc | Nắm mép trên cổng lắc mạnh ra trước ra sau, đẩy như người lớn tì vào | Cổng xê dịch hoặc kêu cót két thì siết lại, đầu thang mà còn lung lay thì thay bằng loại bắt vít |
| Chiều mở cửa | Mở cổng ở đầu thang, xem cánh quay về phía nào | Cánh quay ra phía bậc thì chỉnh chặn chiều theo hướng dẫn hoặc đổi chiều lắp |
| Tự đóng, tự cài | Mở rồi buông tay, xem cổng có tự về và cài khoá không | Không tự cài thì tập thói quen đóng tay và kiểm lại, cả nhà cùng nhắc |
| Khe dưới chân cổng | Đặt bàn tay dựng đứng lọt qua khe dưới cổng không | Khe rộng, trẻ chui đầu được thì hạ cổng hoặc chèn thanh chặn chắc |
| Khe giữa cổng và tường, trụ | Nhìn hai bên mép cổng, so với nắm tay trẻ | Khe hở lọt đầu hoặc thân trẻ thì chỉnh lại khung mở rộng |
| Chỗ bám để leo | Nhìn mặt cổng phía trẻ đứng: có nan ngang, lưới to làm bậc trèo không | Có nan ngang thấp thì cân nhắc thay loại nan dọc |
| Đồ để gần cổng | Nhìn quanh hai bên cổng trong vòng một sải tay | Ghế, thùng đồ chơi, chồng gối sát cổng thì dời đi vì đó là bậc kê để trèo |
Kiểm lại sau mỗi lần có người lạ tay dùng cổng, như ông bà lên chơi, người giúp việc mới, hoặc sau khi chuyển đồ đạc lên xuống cầu thang. Phần lớn cổng hỏng không phải vì gãy mà vì ai đó tháo ra cho tiện rồi lắp lại vội.
Việc tự làm được và việc nên nhờ thợ
Cổng chặn là đồ gia dụng, nhưng đầu thang là chỗ chịu lực, sai một con vít là sai cả cổng. Tách việc như sau cho rõ.
| Việc | Tự làm được | Nên nhờ thợ |
|---|---|---|
| Cổng ép lực ở chân thang, cửa phòng | Lắp theo hướng dẫn, kiểm lực ép bằng tay mỗi tuần | Không cần, trừ khi tường quá lệch |
| Cổng bắt vít ở đầu thang | Đánh dấu vị trí, đọc kỹ hướng dẫn, chọn chiều mở | Khoan bắt vít vào tường gạch, tường thạch cao, trụ gỗ; nhất là tường có thể có dây điện chạy ngầm |
| Cầu thang chỉ có lan can một bên | Đo khoảng cách, chụp ảnh gửi thợ | Làm trụ phụ, bộ kẹp, hoặc tấm chắn cho chắc |
| Bậc hở, khe giữa các bậc | Đo khe, xem trẻ có chui lọt không | Bịt khe bằng tấm chắn cố định |
| Dời đồ khỏi cầu thang | Làm ngay, giữ thói quen | Không cần |
Chỗ khoan gần công tắc, ổ cắm, hoặc trên đường thẳng đứng nối tới các thiết bị đó là chỗ dây điện có thể chạy trong tường. Khoan vào đó không phải việc của người ở. Thợ có dụng cụ dò và biết né.
Nếu trẻ ngã cầu thang: phút đầu làm gì
Phần lớn cú ngã vài bậc chỉ để lại vết bầm và tiếng khóc lớn. Nhưng vài phút đầu quyết định chuyện bạn có nhận ra dấu hiệu nặng hay không. Đây là định hướng, không thay lớp sơ cứu.
- Đến bên trẻ, giữ bình tĩnh, quan sát trước khi bế: trẻ khóc ngay, cử động tay chân bình thường, nhìn theo bạn là dấu hiệu tốt.
- Nếu trẻ ngã từ cao, ngã đập đầu mạnh, nằm im, lơ mơ, không khóc, hoặc kêu đau cổ, đau lưng thì không lay, không bế dốc ngược, giữ đầu và thân thẳng một trục, gọi 115 ngay.
- Trẻ nôn nhiều lần, buồn ngủ bất thường, co giật, chảy máu hoặc dịch từ tai mũi, khóc thét không dỗ được trong những giờ sau đó: đưa đi cấp cứu, không chờ.
- Không xoa bóp chỗ sưng, không bôi dầu nóng hay chườm thứ gì theo mẹo truyền miệng lên vết thương ở đầu.
- Với cú ngã nhẹ, theo dõi trẻ kỹ trong ngày hôm đó, để ý giấc ngủ, ăn uống, cách đi đứng; thấy khác thường thì đi khám.
Cách cố định cổ, cách xử lý khi trẻ ngừng thở là kỹ thuật cần học có người hướng dẫn và thực hành trên mô hình. Một lớp sơ cứu cho cha mẹ đáng giá hơn mọi bài đọc.
Tập cho trẻ lên xuống thang và lúc nên tháo cổng
Cổng không phải lý do để trẻ không bao giờ học cầu thang. Khi trẻ đi vững, người lớn có thể mở cổng chân thang, đi phía dưới trẻ, tập trẻ bò lùi xuống, mông đi trước, tay bám bậc. Câu nói ngắn, lặp đi lặp lại giúp trẻ nhớ: "Xuống thang thì quay lưng, chân xuống trước". Lớn hơn một chút thì "một tay vịn, một bước một bậc".
Tháo cổng khi nó bắt đầu thành bậc trèo. Khi trẻ đã biết mở chốt, hoặc đã đặt chân lên cổng định leo qua, cổng trở thành chỗ ngã cao hơn. Lúc đó tháo cổng ở đầu thang, giữ kỷ luật đi thang có người lớn, và nhìn lại các mục khác như tay vịn, bậc trơn, đồ trên bậc.
Nhà có ông bà cũng phải tính. Cổng ở đầu thang là thứ người già hay vấp nhất, nhất là lúc nửa đêm. Chọn cổng không có thanh ngang dưới chân, cài ở độ cao người già dễ mở, và bật đèn cầu thang ban đêm. Nói với ông bà cách mở một lần, mở thử cùng nhau, đừng để ông bà phải đoán.
Ai trong nhà giữ việc đóng cổng. Thoả thuận đơn giản: ai đi qua thì người đó đóng, ai thấy mở thì đóng. Mỗi tối trước khi ngủ, một người đi kiểm hai đầu thang một lượt.
Những lỗi hay gặp khi đã có cổng chặn
Lỗi đầu tiên là để cổng mở "một chút thôi". Người lớn đi lên đi xuống nhiều lần trong buổi sáng, thấy đóng mở phiền nên để cổng hé. Trẻ không cần cổng mở toang, chỉ cần một khe đủ lách vai. Nếu cổng nhà bạn hay bị để mở, đó là dấu hiệu cổng đang đặt sai chỗ hoặc chốt quá khó mở, cần chỉnh lại cho người lớn đóng mở bằng một tay mà vẫn chắc.
Lỗi thứ hai là dùng cổng như chỗ vắt khăn, treo túi, gác chân. Đồ treo trên mép cổng vừa làm cổng nghiêng dần, vừa thành chỗ trẻ bám để kéo người lên. Lỗi thứ ba là bước qua cổng thay vì mở cổng. Người lớn chân dài bước qua cho nhanh, mang theo đồ trên tay, mắc mũi chân vào mép trên là ngã đúng ở đầu thang. Trẻ lớn nhìn thấy cũng học theo cách trèo qua.
Lỗi cuối là quên các lối khác lên tầng. Nhà ống có khi có thêm cầu thang phụ ra sân thượng, cầu thang sắt lên gác lửng, hoặc bậc lên bục thờ, bục ngủ. Đi một vòng nhà ở tầm mắt trẻ bò, tìm mọi chỗ có bậc, chỗ nào trẻ tới được thì hoặc chặn, hoặc đóng cửa phòng dẫn tới đó.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc chặn cả đầu thang lẫn chân thang không?
Nên chặn cả hai nếu trẻ có thể tới được cả tầng trên lẫn tầng dưới. Đầu thang chặn ngã lăn xuống, chân thang chặn trẻ tự leo lên rồi ngã khi tìm đường xuống. Nếu trẻ chỉ sinh hoạt ở một tầng, ít nhất phải chặn đầu thang của tầng đó.
Cổng ép tường có dùng ở đầu cầu thang được không?
Không nên. Cổng ép tường giữ nhờ lực đẩy ra hai bên và có thanh ngang dưới chân. Ở đầu thang, cổng có thể bung khi trẻ đu vào, còn thanh ngang làm người lớn vấp ngay mép bậc. Đầu thang dùng loại bắt vít.
Đặt cổng chân thang ở bậc đầu tiên hay trên sàn?
Thường đặt ngay chân thang hoặc theo đúng vị trí nhà sản xuất hướng dẫn, sao cho trẻ không leo lên được bậc nào khi cổng đóng. Nếu đặt lùi lên vài bậc, trẻ vẫn trèo được những bậc dưới và ngã từ đó.
Khi nào thì tháo cổng chặn cầu thang?
Khi trẻ đã tự mở được chốt hoặc bắt đầu trèo qua cổng, cổng đã thành chỗ ngã cao hơn. Lúc đó tháo cổng đầu thang, chuyển sang tập trẻ đi thang có người lớn kèm và giữ tay vịn, bậc, đèn trong tình trạng tốt.
Cầu thang chỉ có lan can, không có tường thì lắp cổng thế nào?
Cần bộ kẹp chuyên dùng siết vào trụ lan can hoặc nhờ thợ dựng trụ phụ. Không buộc dây vào nan lan can, vì nan mảnh và dây giãn dần theo thời gian. Lắp xong lắc mạnh thử như người lớn tì tay vào.
Trẻ đã ngã cầu thang nhưng chơi bình thường thì có cần đi khám không?
Nếu trẻ khóc ngay, chơi lại bình thường, không nôn, không lơ mơ thì thường theo dõi tại nhà trong ngày. Thấy nôn nhiều lần, buồn ngủ bất thường, đi đứng khác hay đau tăng dần thì đưa đi khám ngay hoặc gọi 115.