Dây điện bị chuột cắn thường lộ ra qua ba dấu hiệu: vụn nhựa và phân chuột gần đường dây, đèn hay ổ trong một vùng chập chờn hoặc aptomat nhảy không rõ lý do, và mùi nhựa khét thoảng qua ở trần, gầm tủ. Thấy những dấu hiệu đó, bạn ngưng dùng thiết bị có dây bị gặm, ngắt nhánh điện nghi ngờ nếu có mùi khét, rồi để thợ điện kiểm và thay đoạn dây; phần của bạn là tìm dấu vết và cắt nguồn thức ăn, lối vào của chuột.
Chuột không chọn dây điện vì thích điện. Chúng gặm vì răng cửa mọc suốt đời và cần mài, vì vỏ nhựa mềm vừa răng, và vì dây chạy đúng dọc đường chúng đi: mép tường, trần, gầm tủ. Bài này chỉ chỗ chuột hay gặm trong nhà ống, căn hộ và nhà nông thôn, cách kiểm bằng mắt, tai, mũi, những gì tự làm được và ranh giới với việc của thợ.
Vì sao chuột chọn đúng dây điện
Răng cửa của chuột dài ra liên tục. Nếu không gặm vật cứng vừa phải, răng sẽ quá dài và chuột không ăn được. Vỏ dây điện bằng nhựa có độ cứng vừa đúng cái chúng cần, lại nằm ở chỗ tối, yên tĩnh, ít người qua lại. Gặm một đoạn dây với chuột giống như mài răng trên đường đi.
Đường đi của chuột trong nhà rất giống đường đi dây điện. Chuột thích chạy dọc mép tường, trên đầu dầm, trong khoảng trống của trần thạch cao, trong hộp kỹ thuật chứa ống nước và dây cáp, trong gầm tủ bếp sau chậu rửa. Thợ điện cũng đi dây đúng những đường ấy vì chúng khuất. Hai hệ thống chạy song song, gặp nhau mỗi đêm.
Khi vỏ bị gặm thủng, lõi đồng lộ ra. Hai lõi gần nhau có thể chạm nhau gây chập, làm aptomat nhảy, hoặc phóng tia nhỏ nếu dây nằm trong đám bụi, vụn giấy, vỏ bao mà chuột tha về làm tổ. Một lõi lộ ra chạm vào khung kim loại của trần, của tủ, của máng dây, lại có thể làm khung đó mang điện.
Đi tìm dấu vết: kiểm từng chỗ chuột hay ở
Dùng đèn pin, đeo khẩu trang và găng tay khi nhìn vào chỗ có phân chuột. Không thò tay vào khoảng trần hay hộp kỹ thuật có dây; chỉ nhìn.
| Chỗ kiểm | Nhìn, nghe, ngửi thế nào | Thấy dấu vết thì |
|---|---|---|
| Gầm tủ bếp, sau chậu rửa | Phân chuột nhỏ đen, vụn nhựa, vụn gỗ, dây máy lọc nước, máy rửa bát có vết răng | Rút phích thiết bị có dây bị gặm, không dùng lại |
| Trần thạch cao, trần nhựa | Tiếng sột soạt, chạy lộp cộp ban đêm; vệt bẩn quanh lỗ đèn âm trần | Ghi lại vị trí; nhờ thợ mở ô thăm trần kiểm dây |
| Hộp kỹ thuật, hộp đồng hồ điện | Vụn nhựa rơi dưới chân hộp, mùi hôi, lỗ khoét ở nắp | Không mở hộp; gọi thợ điện, báo ban quản lý nếu là chung cư |
| Sau tủ lạnh, máy giặt | Dây phía sau có vết gặm, phân chuột trên sàn, ổ rơm vụn giấy | Rút phích, dọn sạch, cho thợ xem dây |
| Kho, gác xép, gầm cầu thang | Đồ vải bị cắn, tổ chuột, dây đèn bị gặm | Ngắt đèn kho bằng công tắc; dây bị gặm thì báo thợ |
| Đèn, ổ trong một vùng | Đèn chập chờn, ổ lúc có lúc không, aptomat nhánh nhảy vặt | Tắt nhánh đó; gọi thợ dò đường dây |
Nhà nông thôn có mái ngói, trần cót hay gian bếp riêng thì chuột đi trên đầu tường và kèo; dây điện kéo nổi dọc kèo là chỗ dễ bị gặm nhất. Nhìn từ dưới lên bằng đèn pin, không trèo lên mái.
Mùi, tiếng và ánh đèn: ba giác quan giúp bạn
Mùi nhựa khét thoảng qua. Khác với mùi đồ ăn cháy, mùi này hăng, gắt, như mùi dây điện nóng. Nếu nó xuất hiện ở trần hay góc tủ mà không có thiết bị nào đang chạy gần đó, có thể có dây đang nóng ở chỗ khuất. Ngắt nhánh điện vùng đó và gọi thợ.
Mùi hôi nồng của chuột. Mùi khai, hôi đặc trưng ở góc tủ, trần nhà là dấu hiệu có tổ gần đó. Tổ chuột thường gần nguồn ấm, mà nguồn ấm trong nhà hay là chỗ có dây, có máy chạy.
Tiếng sột soạt ban đêm. Nghe thấy tiếng chạy, tiếng gặm lách tách trên trần lúc khuya, nhớ lấy vị trí. Sáng ra so với vị trí đèn, quạt trần, dây máy lạnh.
Đèn chập chờn. Đèn trong một phòng nháy khi không có gió, không có thiết bị lớn vừa bật, có thể do mối nối hoặc dây bị tổn thương. Dấu hiệu này không riêng chuột, nhưng đi cùng hai dấu hiệu trên thì rất đáng ngờ.
Aptomat nhảy vặt. Aptomat của một nhánh nhảy vài lần trong tuần, gạt lên lại dùng được, là lời báo có chỗ chập chờn. Đừng quen với nó; ghi lại nhánh nào và báo thợ.
Những điều hay nghĩ sai về chuột và dây điện
Dây có điện thì chuột không dám cắn. Chuột không biết dây nào có điện. Chúng gặm cả dây đang có điện lẫn dây không, và vỏ nhựa che hết điện cho tới khi bị gặm thủng.
Có aptomat rồi thì chập cũng không sao. Aptomat ngắt khi chập mạnh, nhưng một chỗ tiếp xúc chập chờn, nóng âm ỉ có thể không đủ làm nó nhảy. Đó là lý do mùi khét đáng tin hơn việc aptomat có nhảy hay không.
Quấn băng dính chỗ bị gặm là xong. Với dây âm trần bạn không thấy hết chỗ bị gặm, và nhìn thấy được một vết thì thường còn những vết khác. Quấn tạm một chỗ chỉ làm bạn yên tâm sai.
Đuổi được chuột rồi là hết lo. Dây đã bị gặm vẫn nằm đó sau khi chuột đi. Đuổi chuột và thay dây là hai việc khác nhau, cần làm cả hai.
Chỉ nhà cũ mới có chuột. Căn hộ mới, nhà mới xây vẫn có chuột theo đường ống, hộp kỹ thuật và khe cửa. Trần thạch cao của nhà mới lại là chỗ rộng rãi cho chuột đi lại.
Phần bạn làm và phần của thợ
Bạn lo nguồn thức ăn, lối vào và việc ngưng dùng đúng chỗ. Dây âm trần, âm tường và mọi mối nối là việc của thợ điện.
| Việc | Tự làm được | Phải gọi thợ |
|---|---|---|
| Dây thiết bị rời bị gặm | Rút phích, ngưng dùng, mang thiết bị đi sửa hoặc thay dây tại nơi sửa | Thợ sửa thiết bị |
| Dây trong trần, trong tường bị gặm | Tắt nhánh điện vùng đó, ghi lại dấu vết | Thợ điện mở ô thăm, thay đoạn dây, luồn dây vào ống bảo vệ |
| Thức ăn hút chuột | Đậy kín gạo, đồ khô, rác bếp có nắp, không để thức ăn qua đêm | Không cần thợ |
| Lối vào của chuột | Nhìn và đánh dấu khe hở quanh ống nước, ống thoát, cửa thăm | Thợ bịt khe bằng vật liệu phù hợp; dịch vụ kiểm soát côn trùng khi nhiều chuột |
| Diệt chuột | Nếu dùng bẫy, đặt nơi trẻ và vật nuôi không tới | Bả và hoá chất diệt chuột: nên để đơn vị chuyên làm, cất xa trẻ |
Trong nhà có trẻ nhỏ, không rải bả chuột ở gầm tủ, góc nhà. Trẻ bò và nhặt mọi thứ. Đây là lúc nên mời đơn vị kiểm soát côn trùng làm, họ biết chỗ đặt an toàn.
Khi nghi dây đang chập, đang nóng
Mùi khét rõ dần, có tiếng lách tách trên trần, hoặc thấy khói mỏng quanh đèn âm trần, thứ tự xử lý như sau.
- Ngắt aptomat của nhánh đó; không biết nhánh nào thì ngắt cần tổng. Làm bằng tay khô, đứng trên sàn khô, dùng đèn pin.
- Không chọc que vào trần để xem, không mở ô trần khi chưa ngắt điện và khi đang có mùi khét.
- Mở cửa cho thoáng. Nếu khói đậm lên hoặc thấy lửa, đưa mọi người ra ngoài và gọi 114. Với chung cư, báo ngay bảo vệ toà nhà.
- Khi mùi đã hết, không bật lại nhánh đó. Để nguyên ngắt cho tới khi thợ điện kiểm.
- Nếu có ai lỡ chạm vào dây hoặc khung kim loại và bị giật: không chạm vào người đó bằng tay trần khi chưa ngắt điện; ngắt xong mới tới gần, gọi 115 nếu người đó bất tỉnh, khó thở hoặc có vết bỏng.
Cách hỗ trợ người bị điện giật trong lúc chờ xe cấp cứu là kỹ năng nên học ở lớp sơ cứu có thực hành, không học qua chữ.
Giữ cho chuột không quay lại và cả nhà cùng để ý
Chuột quay lại vì nhà vẫn có thức ăn và lối vào. Sau khi thợ đã thay dây, việc giữ lâu dài là của cả nhà: rác bếp đậy nắp và đổ trước khi ngủ, gạo và đồ khô đựng hộp kín, không để bát cơm của chó mèo qua đêm, đồ cũ trong kho xếp lên kệ để nhìn được gầm.
Với ông bà hay để dành đồ cũ, thùng giấy trong gầm cầu thang hay kho, có thể đề nghị cùng nhau dọn một góc mỗi lần. Nói rằng dọn để biết chuột có về không, không phải để bỏ đồ của ông bà. Đồ quý thì cho vào thùng nhựa có nắp.
Trẻ nhỏ cần biết hai điều: thấy chuột chết hay phân chuột thì không chạm, gọi người lớn; thấy dây điện có vết rách hay lộ sợi đồng thì không chạm, gọi người lớn. Trẻ tiểu học nhớ tốt hơn khi bạn cho con xem tận mắt một đoạn dây cũ bị gặm, đã cắt rời khỏi nguồn điện.
Người lớn trong nhà nên thống nhất một chỗ ghi lại dấu vết, có thể là một ghi chú chung trên điện thoại: ngày nào nghe tiếng chạy, ở phòng nào, thấy phân chuột ở đâu, nhánh điện nào nhảy. Khi thợ tới, ghi chú ấy giúp họ đoán đường dây bị gặm nhanh hơn nhiều so với việc mở từng ô trần. Nó cũng giúp bạn thấy chuột có thật sự đã đi hay chỉ chuyển sang góc khác.
Mỗi lần nghe tiếng chạy trên trần trở lại, hãy coi đó là lúc nhìn lại các chỗ đã ghi, thay vì chờ tới khi có mùi khét.
Câu hỏi thường gặp
Dây điện bị chuột cắn một chút vỏ thì có dùng tiếp được không?
Nếu là dây thiết bị rời, nên ngưng dùng và thay dây hoặc mang đi sửa. Nếu là dây âm trần, âm tường, bạn không nhìn được hết chiều dài bị gặm, nên tắt nhánh đó và để thợ điện kiểm. Một vết gặm thấy được thường đi kèm nhiều vết không thấy.
Có loại dây điện chuột không cắn được không?
Có những cách làm khó chuột hơn, như luồn dây trong ống bảo vệ cứng hoặc dùng vỏ dây có tính chống gặm. Chọn cách nào và làm ra sao là việc thợ điện tư vấn tuỳ chỗ. Dù vậy, cắt nguồn thức ăn và lối vào vẫn là việc quyết định.
Aptomat nhảy vặt có phải do chuột không?
Có thể, nhưng không chắc. Aptomat nhảy vặt còn do quá tải, thiết bị rò điện, mối nối lỏng hay ẩm. Nếu đi cùng dấu vết chuột ở trần hoặc gầm tủ, khả năng do dây bị gặm cao hơn. Ghi lại nhánh nào nhảy và báo thợ.
Thấy mùi khét trên trần nhưng không thấy khói thì làm gì?
Ngắt aptomat nhánh có đèn, quạt trên trần chỗ đó, hoặc ngắt cần tổng nếu không biết nhánh. Mở cửa cho thoáng, không chọc vào trần. Mùi rõ dần hoặc có khói thì đưa người ra ngoài và gọi 114. Hết mùi vẫn giữ ngắt cho tới khi thợ kiểm.
Chung cư có chuột trong hộp kỹ thuật thì ai lo?
Hộp kỹ thuật chung thường thuộc ban quản lý toà nhà. Bạn chụp ảnh dấu vết nhìn thấy từ bên ngoài, báo ban quản lý và đề nghị kiểm dây. Phần dây đi trong căn hộ của bạn thì gọi thợ điện riêng.
Có nên dùng bả chuột khi nhà có trẻ nhỏ?
Bả chuột rất nguy hiểm nếu trẻ hoặc vật nuôi ăn phải. Nhà có trẻ bò hoặc trẻ hay nhặt đồ dưới sàn nên mời đơn vị kiểm soát côn trùng làm và hỏi rõ chỗ đặt. Nếu nghi trẻ đã nuốt bả, giữ lại bao bì, không gây nôn và gọi 115.